11 marzec 1990 - Deklaracja niepodległości Litwy

1253 - Mendog, pierwszy władca zjednoczonych plemion litewskich, koronowany na króla. Warunkiem koronacji z błogosławieństwem papieża było przyjęcie chrztu w obrządku zachodnim; władca czyni to, lecz niebawem porzuca chrześcijaństwo. Skutki koronacji Mendoga okazały się trwalsze od jego przejściowej konwersji: Litwa, rosnąca w siłę i zdobywająca coraz to nowe terytoria na ruskim Wschodzie, zaczyna być postrzegana w Europie jako niezależny podmiot polityki międzynarodowej.

1341 - nad Niemnem umiera z ran odniesionych w walce z Krzyżakami wielki książę Gedymin. To krytyczny moment wojen toczonych na dwa fronty z niemieckimi zakonami rycerskimi, najeżdżającymi kraj pod pretekstem szerzenia chrześcijaństwa. Ostatecznie Litwa, kosztem wielkiego wysiłku i ofiar, ocala niepodległość.

1385 - w Krewie (dziś na Białorusi) wielki książę Jogaila obiecuje poślubić królową Polski Jadwigę. W rok później spełnia obietnicę, wcześniej przyjąwszy chrzest i jako Władysław Jagiełło koronowany jest na króla wspólnej monarchii, włączając tym samym Litwę w sferę polskich wpływów politycznych i kulturowych.

1410 - pod Grunwaldem połączone siły polsko-litewskie kruszą potęgę Zakonu Krzyżackiego. Zwycięską armią dowodzą stryjeczni bracia: król Jagiełło i wielki książę Vytautas (Witold), uznawany przez Litwinów za najpotężniejszego władcę w ich historii.

1422 - pokój z Krzyżakami, zawarty nad jeziorem Mełno. Pogranicze prusko-litewskie po półtora wieku nieustannych walk staje się jednym ze spokojniejszych w Europie... aż do roku 1914. Umożliwia to falę litewskiego osadnictwa w wyludnionych Prusach. Tamtejsi Litwini przyjmują z czasem protestantyzm i aż do początków XX w. stanowią ważny składnik etniczny niemieckiego państwa pruskiego.

1569 - unia zawarta w Lublinie przypieczętowuje związek dwóch państw: Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Związek ten pod nazwą Rzeczpospolita Obojga Narodów przetrwa do 1795 r., czyli do trzeciego rozbioru, który wymazał Polskę i Litwę z mapy Europy.

1579 - Stefan Batory, król polski i wielki książę litewski, podnosi jezuickie kolegium w Wilnie do rangi akademii. Placówka ta, już jako uniwersytet, przeżyje chwile największej świetności po politycznym upadku Rzeczypospolitej, w pierwszych dekadach XIX w.

1655 - feralny rok dla Litwy: od zachodu wkraczają do niej luterańscy Szwedzi, od wschodu prawosławni Rosjanie, którzy dokonują rzezi Wilna. Hetman wielki, kalwin Janusz Radziwiłł, który wcześniej obronił Litwę przed prawosławnymi Kozakami Chmielnickiego, w obliczu upadku Rzeczypospolitej oddaje Litwę pod protektorat Karola X Gustawa. Unia Litwy ze Szwecją nie przetrwała militarnej porażki najeźdźcy; nie przeżył go też sam Radziwiłł. W odbudowywanym ze zniszczeń Wielkim Księstwie umacniają się wpływy katolicyzmu i kultury polskiej.

1791 - Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów, suplement do Konstytucji 3 Maja, imieniem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego potwierdza podmiotowość Litwy w Rzeczypospolitej. Akt ten miał znaczenie symboliczne w obliczu militarnej agresji Rosji, która zadecydowała o upadku wspólnego państwa. Stanisław August był ostatnim monarchą noszącym tytuł Wielkiego Księcia Litewskiego.

1831 - antyrosyjska insurekcja, która wybuchła w autonomicznym Królestwie Polskim, rozszerza się na ziemie litewskie, będące pod bezpośrednią władzą Rosji. Na Żmudzi przybrała ona charakter ludowego powstania. Carskie wojska tłumią "bunt", a Petersburg likwiduje większość instytucji samorządowych, jakimi cieszyły się dotąd obszary byłego Wielkiego Księstwa.

1863 - powstanie styczniowe: ostatni wspólny zryw Polaków i Litwinów.

1883 - w pruskim mieście Ragneta, niem. Ragnit, obecnie Nieman (w zaborze rosyjskim obowiązywał wtedy zakaz drukowania w języku litewskim) ukazuje się czasopismo "Aušra" (Jutrzenka). Jej redaktor i wydawca Jonas Basanavičius dążył do odbudowy litewskiej świadomości narodowej w oparciu o mowę, którą należało uchronić przed dominującymi wpływami języka rosyjskiego i polskiego. "Aušra" zapoczątkowała falę narodowego odrodzenia.

1918 - w Wilnie, dawnej stolicy Wielkiego Księstwa, Litewska Rada Państwowa (Taryba) ogłasza powstanie niepodległego państwa litewskiego. Na akcie niepodległości jako pierwszy złożył swój podpis Basanavičius. W tym czasie zamieszkałe w większości przez Polaków miasto okupowane jest przez wojska niemieckie. Z końcem wojny światowej Taryba deklaruje, że Litwa będzie republiką.

1920 - polskie wojska pod dowództwem gen. Lucjana Żeligowskiego zajmują Wilno. Rząd litewski instaluje się w Kownie, które w pierwszej republice pełniło funkcję tymczasowej stolicy. Litwini nie pogodzili się z utratą Wilna i z tego powodu przez długi czas nie utrzymywali oficjalnych stosunków z II Rzeczpospolitą.

1939 - Litwa, wbrew hitlerowskim naciskom, zachowuje neutralność w wojnie z Polską i przyjmuje polskich uchodźców, jednak za cenę odzyskania Wilna (zabranego Polakom przez Stalina) godzi się na stacjonowanie na swoim terytorium sowieckich jednostek wojskowych.

1940 - Związek Sowiecki, pod pozorem przekazania władzy marionetkowemu rządowi litewskich komunistów, dokonuje aneksji Litwy. Sowieci dokonują eksterminacji, mordując przedstawicieli elit politycznych oraz aresztując i deportując na wschód kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Likwidacji ulegają też demokratyczne instytucje państwowe i społeczne.

1941 - Niemcy uderzają na ZSRR. Na tyłach wycofującej się armii sowieckiej wybucha spontaniczne powstanie Litwinów. Po wkroczeniu nazistów litewskie bojówki - równie spontanicznie - dokonują zagłady większości żyjącej na Litwie populacji żydowskiej.

1944 - Armia Czerwona wkracza ponownie. Tysiące Litwinów udają się na wygnanie na Zachód, dziesiatki tysięcy jest deportowanych na Wschód, inni zbiegają do partyzantki i przez następną dekadę walczą zbrojnie z miażdżącą przewagą okupanta ( zobacz ''Wojna po wojnie - antysowiecki opór zbrojny na Litwie 1944-1953 ). W sowieckiej Litwie ograniczeniu ulegają wszystkie dziedziny życia publicznego, władze zezwalają jednak na pielęgnowanie języka.

1988 - na fali pierestrojki powstaje "Sajudis": masowy społeczny ruch na rzecz odrodzenia narodowego w ramach Litewskiej SRR.

11 marca 1990 roku Litwa ogłasza niepodległość uroczystą deklaracją parlamentu.

1990 - Powstaje pierwszy demokratyczny po wojnie rząd Kazimiery Prunskiene, głową państwa jest zaś wywodzący się z opozycji "Sąjudis" profesor muzykologii Vytautas Landsbergis (1990-1992). Polska nie kwapi się do uznania niepodległości Litwy w obawie przed reakcją potężnego jeszcze wówczas ZSRR. Jako pierwsza uznaje Litwę Islandia.

13 stycznia 1991 miały miejsce walki z żołnierzami i czołgami rosyjskimi pod wieżą telewizyjną. W czasie tych walk zginęło 14 osób, a ok. 700 zostało rannych

17 września 1991 r. Litwa zostaje przyjęta w poczet członków ONZ, a rok później odbyły się pierwsze wolne wybory do sejmu

1993 - w pierwszych wyborach prezydenckich zwycięża postkomunista Algirdas Brazauskas. Pozostaje prezydentem do 1998. Jego następcą jest Valdas Adamkus.

1992-1996 - rządy lewicy na Litwie.

1996-2001 - rządy koalicji centrowo-prawicowej.

1994 - traktat o dobrym sąsiedztwie między RP a Republiką Litewską.

2000 - Litwa rozpoczyna negocjacje o wstąpienie do UE.

1 maja 2004 - Litwa zostaje członkiem UE, w tym samym roku członkiem NATO


Zobacz również :

  • ''Wojna po wojnie - antysowiecki opór zbrojny na Litwie 1944-1953 - zobacz...
  • Wydział Wschodni Solidarności Walczącej, zdjęcia i relację Piotra Hlebowowicza ze stycznia 1991 r. - zobacz...
  • Obszerne opracowanie dotyczące początków opozycji na Litwie w latach 70-tych XX w. do deklaracji niepodległości - zobacz...

< Powrót do strony głównej >


 

a