Polskie Państwo Podziemne

26 września 1939 r., tuż przed zachodem słońca na ostrzeliwanym Polu Mokotowskim w Warszawie wylądował prototypowy PZL.P-46 "Sum", internowany uprzednio w Rumunii i porwany w Bukareszcie przez polskich pilotów. Na jego pokładzie przybył mjr Edmund Galinat z rozkazem dla gen. Rómmla od Wodza Naczelnego. Rozkaz brzmiał:
"Posyłam majora Galinata do Warszawy z zadaniem powołania do życia polskiej organizacji podziemnej do walki z Niemcami. Obejmie on w niej dowództwo i kierownictwo. Naczelny Wódz Marszałek Rydz-Śmigły 26 IX 1939". 27 września 1939 r. powstała Służba Zwycięstwu Polski - zalążek Polskiego Państwa Podziemnego.

 

Polskie Państwo Podziemne lat 1939-1945 było wielkim fenomenem w najnowszych dziejach Polski i jedynym w swoim rodzaju zjawiskiem w dziejach antyhitlerowskiego ruchu oporu w Europie. Powstało z konieczności realizacji trzech ówcześnie podstawowych zadań narodu polskiego: odtworzenia sił zbrojnych, powrotu społeczeństwa do normalnej działalności politycznej, reaktywowania własnej administracji. Państwo to nie stanowiło jednak samodzielnej całości ustrojowej - jego struktury podlegały bezpośrednio legalnym władzom II Rzeczypospolitej, przebywającym czasowo na uchodźstwie poza granicami kraju, stanowiły więc ustrojowo legalne ramię suwerennych w świetle prawa międzynarodowego władz II Rzeczypospolitej, zapewniały konstytucyjną ciągłość działalności państwa polskiego na jego własnym terytorium.

Jego zakonspirowane organa (działające "w imieniu Rzeczypospolitej") gwarantowały rzeczywiste - choć ograniczone niezwykle trudnymi realiami życia w warunkach okupacji ziem polskich, gdy okupant zniszczył wszelkie przejawy zorganizowanego życia państwa i społeczeństwa - wykonywanie funkcji państwa we wszystkich jego dziedzinach życia, opierając się na przepisach prawa okresu II Rzeczypospolitej oraz przepisach wydanych przez legalne władze przebywające poza krajem. Było to państwo dysponujące realną siłą zbrojną i dysponujące tzw. przymusem państwowym, pozwalającym egzekwować w sposób fizyczny jego wolę. Funkcjonował wymiar sprawiedliwości, którego orzeczenia były wykonywane z całą bezwzględnością. Było to więc państwo realnie i trwale wpływające na życie codzienne dużej części narodu.

Polskie Państwo Podziemne skupiało zdecydowaną większość Polaków i przytłaczającą większość znaczących nurtów politycznych, wielkie partie polityczne okresu dwudziestolecia międzywojennego, organizacje społeczne i polityczne, związki młodzieżowe, nie istniejące przed wojną, a dopiero rodzące się struktury. Właśnie ta powszechność i masowość oporu, aktywność polityczna i wojskowa - ujęte w odpowiednie ramy organizacyjne, podziemny parlament, własna administracja i wymiar sprawiedliwości, tajna, ale powszechna edukacja na wszystkich poziomach nauczania, rozbudowana poligrafia, życie kulturalne - wszystkie te elementy stanowiły fenomen Polskiego Państwa Podziemnego.

Polskie Państwo Podziemne było strukturą powstałą przez połączenie ze sobą inicjatyw "odgórnych" (powstałych zarówno na terenie okupowanego kraju, jak i na uchodźstwie) i "oddolnych" - lokalnych, powstających w mikrośrodowiskach, a czasami obejmujących swoim zasięgiem dużą część terytorium Polski. W kraju inicjatywy "odgórne" wychodziły od władz wojskowych (przeważnie wyżsi oficerowie Wojska Polskiego) i kierownictw partii politycznych - przebywających w kraju i mających ze sobą kontakt członków władz partyjnych. Z kolei rola i zasięg terytorialny inicjatyw "oddolnych" zależały od miejsca powstania, a przede wszystkim od autorytetu, sprawności organizacyjnych, ambicji i możliwości materialnych twórcy czy grupy inicjatywnej danej struktury, którą stanowili oficerowie i podoficerowie Wojska Polskiego, młodzież szkolna i uniwersytecka, inteligencja, lokalni liderzy życia politycznego, społecznego i kulturalnego.

Początki działalności konspiracyjnych organizacji wojskowych i cywilnych na ziemiach polskich - zajętych i okupowanych przez Niemcy oraz Związek Radziecki - sięgają jesieni 1939 r. Najwcześniej i najliczniej powstawały związki o charakterze wojskowym. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa działały m.in.: Komenda Obrońców Polski, organizacja "Miecz i Pług", Związek Czynu Zbrojnego, Tajna Armia Polska, Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa. W Wielkopolsce tajną działalność podjęły m.in.: organizacja "Ojczyzna", Wielkopolska Organizacja Wojskowa i Polska Organizacja Zbrojna. Na Pomorzu z kolei m.in. "Gryf Kaszubski" i Organizacja Wojskowa Młodzieży Kaszubskiej. Na Śląsku - m.in. organizacja "Ku Wolności" i Tajna Organizacja Niepodległościowa. Na ziemiach zajętych przez Związek Radziecki najaktywniej rozwinęła się działalność konspiracyjna w Wilnie (powstały i działały tu m.in. Komitet Walki o Wyzwolenie i Obóz Niepodległościowy) i we Lwowie (m.in. Polska Organizacja Walki o Wolność i Lwowska Organizacja Wojskowa).

Szybko dominującą rolę wśród nich uzyskała, powołana do życia 27 IX 1939 r. w oblężonej Warszawie - w celu podporządkowania konspiracyjnej działalności wojskowej w kraju jednemu ośrodkowi kierowniczemu - Służba Zwycięstwu Polski z gen. Michałem Tokarzewskim-Karaszewiczem na czele. Na jej bazie 13 XI 1939 r. utworzony został Związek Walki Zbrojnej - jako jedyna ściśle wojskowa organizacja podziemna dla całości terytorium państwa polskiego, stanowiąca część składową Polskich Sił Zbrojnych, podległa rozkazom jej Naczelnego Wodza, przebywającego na uchodźstwie we Francji, a potem Wielkiej Brytanii. Na czele ZWZ stanął gen. Kazimierz Sosnkowski, ponieważ jednak przebywał on stale poza granicami kraju i w związku z trudnościami z łącznością, od 30 VI 1940 r. funkcję tę powierzono przebywającemu stale na terenie okupowanych ziem polskich gen. Stefanowi Roweckiemu. Ostateczna nazwa organizacji - Armia Krajowa - została nadana rozkazem Naczelnego Wodza 14 II 1942 r.

Na czele organizacji stał Komendant Główny ZWZ, następnie Dowódca Armii Krajowej - funkcję tę sprawował gen. Stefan Rowecki, po jego aresztowaniu (30 VI 1943 r.) obowiązki przejął gen. Tadeusz Komorowski, ostatnim natomiast zwierzchnikiem Sił Zbrojnych w Kraju był gen. Leopold Okulicki (mianowany na stanowisko 21 XII 1944 r.). Organem pomocniczym w sprawowaniu tej funkcji była Komenda Główna ZWZ - AK. W terenie struktura organizacyjna obejmowała obszary i samodzielne okręgi, które dzieliły się dalej na obwody, te zaś na rejony, a podstawową jednostką organizacyjną była placówka. Niekiedy ogniwem pośrednim bywał podokręg, a kilka obwodów tworzyło inspektorat rejonowy. Rozwój organizacyjny i związany z nim wzrost liczebności Sił Zbrojnych w Kraju (wg różnych szacunków w szeregach Armii Krajowej służyło od 250 do 350 tys. ludzi) był wynikiem werbunku oraz bardzo aktywnie prowadzonej od początku akcji scaleniowej. W jej wyniku, w okresie 1940-1944, dowództwu Związku Walki Zbrojnej, a potem Armii Krajowej podporządkowało się kilkadziesiąt mniejszych organizacji konspiracyjnych. Armia Krajowa została rozwiązana rozkazem swego ostatniego dowódcy z dnia 19 I 1945 r. Nie wszyscy jednak podporządkowali się temu rozkazowi, część żołnierzy Armii Krajowej kontynuowała działalność konspiracyjną i zbrojną walkę w innych niepodległościowych organizacjach.

Konspiracyjną działalność o charakterze zbrojnym prowadziło też podziemie związane z ruchem ludowym oraz narodowym. W tym pierwszym największą organizacją była działająca od połowy 1940 r. Straż Chłopska "Chłostra", wiosną 1941 r. przemianowana na Bataliony Chłopskie, na czele których stał - jako Komendant Główny - Franciszek Kamieński. Liczyły one ok. 170 tys. ludzi (ok. 50 tys. z nich, w wyniku akcji scaleniowej, w 1943 r. podporządkowało się dowództwu Armii Krajowej). Największymi konspiracyjnymi związkami wojskowymi związanymi z ruchem narodowym były: utworzona jesienią 1939 r. Armia Narodowa, od 1 VII 1941 r. działająca jako Narodowa Organizacja Wojskowa (liczyła ok. 100 tys. zaprzysiężonych osób, z których ok. 70 tys. podporządkowało się w 1942 r. kierownictwu Armii Krajowej; na czele stali kolejno komendanci główni: Aleksander Demidowicz-Demidecki, kpt. Bolesław Kozubowski, ppłk Józef Rokicki) oraz powstałe 20 IX 1942 r. Narodowe Siły Zbrojne (liczyły ok. 75 tys. ludzi, których część w 1944 r. uznała wojskowe zwierzchnictwo Armii Krajowej; funkcję komendanta głównego pełnili: płk Ignacy Oziewicz, płk Tadeusz Kurcyusz, ppłk Albin Rak, ppłk Stanisław Nakoniecznikow, gen. Tadeusz Jastrzębski, mjr Zygmunt Broniewski, Stanisław Kasznica).

Równolegle do konspiracji wojskowej tworzone były zręby konspiracji cywilnej. Koncepcje działań "sektora cywilnego" na okupowanych ziemiach polskich zrodziły się 27 IX 1939 r., kiedy to w oblężonej Warszawie utworzono Służbę Zwycięstwu Polski, przy której funkcjonować miał Komisarz Cywilny (jednocześnie zastępca Dowódcy Głównego Służby Zwycięstwu Polski). Jego przedstawiciele terenowi mieli nadzorować funkcjonowanie konspiracyjnej administracji państwowej, samorządowej, szkolnej i gospodarczej, organizować pomoc materialną dla ludności cywilnej.

Decyzje dotyczące organizacji polskiego podziemia podejmowały jednocześnie władze przebywające na uchodźstwie - obok Związku Walki Zbrojnej działać miał niezależny od niego pion cywilny - Delegatura (względnie Ekspozytura) Rządu, jako konspiracyjne krajowe przedstawicielstwo władz RP przebywających czasowo na emigracji. Jej podstawowym celem było przygotowanie rządowi warunków do objęcia władzy w wyzwolonej Polsce (m.in. przez ewidencjonowanie i przygotowywanie personelu dla objęcia urzędów i wykonywania funkcji publicznych w miarę uwalniania ziem polskich spod okupacji, opracowywanie i przygotowywanie projektów aktów ustawodawczych, rozporządzeń i zarządzeń na okres przejściowy po ustaniu okupacji, kierowanie w tym okresie tymczasową administracją państwową). Cel ten realizowano m.in. przez współpracę z krajowymi organizacjami politycznymi, współpracę ze Związkiem Walki Zbrojnej (a potem Armią Krajową), kierowanie instytucjami podległymi rządowi emigracyjnemu, utrzymywanie z nim stałej łączności, nadzorowanie akcji pomocy społecznej i charytatywnej, gromadzenie materiałów dotyczących polityki okupanta i wpływanie na postawy Polaków wobec władz okupacyjnych.

Początkowo współistniały trzy odrębne urzędy Delegatów Głównych Rządu - dla ziem Generalnego Gubernatorstwa (stanowisko to piastował Cyryl Ratajski), ziem wcielonych do Rzeszy (funkcję tę pełnili kolejno Adolf Bniński i Leon Mikołajczak) i terenów włączonych do Związku Radzieckiego (Władysław Zych), jednak liczne aresztowania działaczy na zachodnich ziemiach oraz zajęcie wschodnich terenów Rzeczypospolitej przez wojska niemieckie położyły kres funkcjonowaniu trzech samodzielnych placówek. Sytuacja ta została uregulowana dekretem Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza z 1 IX 1942 r. o tymczasowej organizacji władz na ziemiach Rzeczypospolitej. W myśl dekretu Delegat Rządu miał pełnić swój urząd na ziemiach wyzwolonych do czasu przybycia tam premiera, mając wszelkie uprawnienia naczelnych władz państwowych w zakresie administracji rządowej. Rozwinięciem tego aktu był dekret z 26 IV 1944 r., stanowiący, iż Delegat Rządu staje się ministrem Rządu RP na uchodźstwie sprawującym funkcje wicepremiera. Jednocześnie na mocy tego dekretu powstała Krajowa Rada Ministrów - odpowiednik rządu Polskiego Państwa Podziemnego. W jego skład zostali powołani - obok Delegata Rządu - jako ministrowie Adam Bień, Antoni Pajdak i Stanisław Jasiukowicz.

Delegatem Rządu (zwanym niekiedy Pełnomocnikiem Rządu) na teren całej Rzeczypospolitej został mianowany 5 VIII 1942 r. - zastępując Ratajskiego, pełniącego tę funkcję od połowy 1941 r. - Jan Piekałkiewicz. Po jego aresztowaniu (19 II 1943 r.) urząd objął Jan Stanisław Jankowski, który piastował go do chwili aresztowania przez radzieckie władze bezpieczeństwa wraz z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego 27 III 1945 r. W zaistniałych okolicznościach obowiązki Delegata Rządu do 27 VI 1945 r. pełnił Stefan Korboński, a po jego rezygnacji - do 1 VII 1945 r. Jerzy Braun.

Organem pomocniczym w pracy Delegata Rządu było jego Biuro, składające się z Prezydium oraz odpowiadających działom administracji państwowej departamentów. Struktura organizacyjna ukształtowała się ostatecznie w 1943 r. W skład Prezydium wchodziły wtedy: Sekcja Prezydialna, Sekcja Finansowo-Budżetowa, Sekcja Kontroli, Dział Likwidacji Skutków Wojny. Funkcjonowały następujące departamenty: Spraw Wewnętrznych, Sprawiedliwości (i Legislacji), Pracy i Opieki Społecznej, Rolnictwa, Skarbu, Przemysłu i Handlu, Poczt i Telegrafu, Komunikacji, Informacji i Dokumentacji, Robót Publicznych i Odbudowy, Oświaty i Kultury, Obrony Narodowej oraz Sekcja (Departament) Spraw Zagranicznych. Ponadto w skład Biura wchodziły: Kierownictwo Walki Cywilnej (Kierownictwo Oporu Społecznego), Komitet Ekonomiczny, Biuro Narodowościowe, Komitet Koordynacji Ustawodawczej, Komitet Administracyjny, Komitet Polityczny, Centralna Komisja Badania i Rejestrowania Zbrodni Okupanta w Polsce , Krajowa Rada Odbudowy, Komórka pomocy dla jeńców angielskich. Przy Delegacie Rządu pracowały m.in. Rada Pomocy Żydom i Instytut Europy Środkowej. Z kolei przedstawiciele Delegatury działali m.in. w ramach Rady Narodowościowej czy Kierownictwa Walki Podziemnej. W terenie natomiast działały - ukształtowane ostatecznie wiosną 1942 r. - okręgowe delegatury rządu: na ziemiach włączonych do III Rzeszy (Ciechanów, Łódź, Pomorze, Poznań, Śląsk), w Generalnym Gubernatorstwie (Kielce, Kraków, Lublin, Warszawa-Miasto, Warszawa-Województwo), na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej (Białystok, Lwów, Nowogródek, Polesie, Wilno, Wołyń), którym z kolei podlegały delegatury powiatowe. W centrali oraz strukturach terenowych tajnej administracji cywilnej pracowało łącznie około 50 tys. osób.

Oficjalnym organem prasowym Delegatury było pismo "Rzeczpospolita Polska". Ukazywała się ona w okresie od marca 1941 r. do lipca 1945 r. w nakładzie sięgającym 3,5 tys. do 16 tys. egzemplarzy. Pismo miało sześć działów: pierwszy zawierał oficjalne dokumenty Delegatury i Armii Krajowej, drugi był działem politycznym, trzeci przedstawiał działalność Rządu RP na uchodźstwie, kolejny to wiadomości polityczne i wojskowe ze świata, piąty dotyczył sytuacji ziem znajdujących się poza Generalnym Gubernatorstwem, treść szóstego stanowił przegląd tajnej prasy krajowej. Ponadto regularnie ukazywała się "Agencja Radiowa" (w nakładzie blisko 5 tys. egzemplarzy, zawierała wiadomości zaczerpnięte z nasłuchu radiowego) oraz liczne biuletyny, m.in.: "Tygodniowy Biuletyn Radiowy", "Życie Polityczne Kraju", "Biuletyn Gospodarczy", "Biuletyn Kulturalny". Udało się również opublikować kilkanaście wydawnictw książkowych.

Konspiracyjną działalność podjęły również przedwojenne partie polityczne. Jeszcze we wrześniu 1939 r. socjaliści zawiesili działalność Polskiej Partii Socjalistycznej, powołując w Warszawie w październiku do życia organizację o nazwie Wolność - Równość - Niepodległość. Na jej czele stanęli m.in.: Tomasz Arciszewski, Kazimierz Pużak, Zygmunt Zaremba. Siatka w terenie objęła - obok stolicy - Łódź, największe miasta Generalnego Gubernatorstwa, Śląska, Zagłębia; zachowano jednak kadrowy charakter organizacji. Przedstawiciele kilku mniejszych grup socjalistów we wrześniu 1941 r. powołali do życia partię Polscy Socjaliści (czołowymi działaczami byli Adam Próchnik i Wincenty Markowski). W październiku 1939 r. do tworzenia własnej sieci konspiracyjnej przystąpiło również Stronnictwo Narodowe - na czele prezydium Zarządu Głównego partii stali Stefan Sacha, Mieczysław Trajdos, Witold Staniszkis, Bogusław Jezierski. Najaktywniejszą działalność rozwinięto tradycyjnie w Wielkopolsce, ponadto w województwach centralnych i w Małopolsce. W marcu 1940 r. podjęło działalność kierownictwo Stronnictwa Ludowego - pod nazwą Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego (wkrótce zaczęto stosować dla niego kryptonimu "Roch"), na czele którego stanęli Józef Niećko, Józef Grudziński i Stanisław Osiecki. Wiosną 1941 r. na terenie województw centralnych i w Wielkopolsce funkcjonowało ponad 4500 lokalnych komórek ruchu, który od początku charakteryzował się dużą zwartością szeregów. Na początku 1940 r. ukształtowały się konspiracyjne kierownictwa Stronnictwa Pracy (Władysław Tempka, Franciszek Kwieciński, Józef Kwasiborski) oraz Stronnictwa Demokratycznego (Stanisław Więckowski, Jerzy Makowiecki). Z grona byłych przywódców i zwolenników przedwojennego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem oraz Obozu Zjednoczenia Narodowego wywodzili się twórcy i przywódcy utworzonych w 1942 r.: Obozu Polski Walczącej (Julian Piasecki) oraz Konwentu Organizacji Niepodległościowych (Zygmunt Hempel, Wacław Lipiński), obie organizacje miały jednak elitarny charakter. Podobnie jak powstałe na przełomie 1939 i 1940 r. na bazie odłamów Obozu Narodowo-Radykalnego tzw. Grupa Szańca (na jej czele stali Tadeusz Salski i Jerzy Iłłakowicz) oraz Konfederacja Narodu (Bolesław Piasecki). Stosunkowo późno - na przełomie 1941 i 1942 r. - działalność podjęli komuniści: powstała wtedy Polska Partia Robotnicza (na jej czele stali kolejno Marceli Nowotko, Paweł Finder, Władysław Gomułka).

W lutym 1940 r. powołano do życia - przy komendzie Związku Walki Zbrojnej - Polityczny Komitet Porozumiewawczy w składzie: Kazimierz Pużak (Wolność - Równość - Niepodległość, nosząca kryptonim "Koło"), Stefan Korboński (Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego - "Trójkąt"), Aleksander Dębski (Stronnictwo Narodowe - "Kwadrat"), Stefan Rowecki. Był to organ doradczy obradujący we wszystkich istotnych dla okupowanego kraju sprawach, z zadaniem uregulowania zasad i nadzoru współpracy konspiracji wojskowej i cywilnej, opiniował też dokumenty dotyczące organizacji konspiracyjnej administracji cywilnej na terenie kraju i jej obsadę personalną. W lipcu tego roku w skład Komitetu wszedł też przedstawiciel Stronnictwa Pracy (kryptonim "Romb") - Franciszek Kwieciński, a w październiku 1941 r. reprezentant Polskich Socjalistów - Adam Próchnik. Skład osobowy Komitetu ulegał licznym zmianom: pod koniec 1940 r. miejsce Aleksandra Dębskiego zajął Mieczysław Trajdos, w marcu 1941 r. Stefana Korbońskiego zastąpił Józefa Grudziński, w maju tego roku - po aresztowaniu Mieczysława Trajdosa - skład uzupełnił Stefan Sacha, z kolei we wrześniu z udziału w pracach Komitetu ustąpił Kazimierz Pużak, w marcu 1942 r. swego nowego przedstawiciela wyłonił "Romb" - został nim Zygmunt Felczak, w czerwcu 1942 r. w miejsce Adama Próchnika wszedł Wincenty Markowski, z kolei w październiku tegoż roku Zygmunta Felczaka zastąpił Józef Kwasiborski, wreszcie w marcu 1943 r. do prac komitetu powrócił Kazimierz Pużak (jako jedyny przedstawiciel socjalistów zastąpił Wincentego Markowskiego).

W marcu 1943 r. Komitet przyjął nazwę Krajowej Reprezentacji Politycznej, lecz tryb i formy pracy nie uległy zmianie. W maju tego roku pracę w reprezentacji rozpoczęli Franciszek Urbański (w miejsce Józefa Kwasiborskiego) i Władysław Jaworski (zastąpił Stefana Sachę). Poza wydawaniem opinii, członkowie Komitetu, a następnie Reprezentacji, ogłosili kilka ważnych deklaracji: 4 VII 1941 r. oświadczenie o potrzebie normalizacji stosunków polsko-radzieckich, 14 II 1943 r. uchwałę o prawach mniejszości narodowych w wolnym państwie polskim, 14 III 1943 r. uchwałę o kształcie wschodniej granicy Polski, 15 VIII 1943 r. zaś uchwalono "Deklarację Porozumienia Politycznego Czterech Stronnictw" o współpracy przy przyszłych wyborach do sejmu, w której określono ponadto bieżące cele wojenne Polski i wyłożono zasady polityki zagranicznej państwa polskiego po wyzwoleniu.

Na posiedzeniu Krajowej Reprezentacji Politycznej 8 I 1944r. zapadła decyzja o powołaniu Rady Jedności Narodowej, formalnie powołanej do życia przez Delegata Rządu 9 stycznia. Rada była organem doradczym i opiniodawczym Delegata Rządu, stanowić miała rodzaj parlamentu Polski Podziemnej. W początkowym okresie działało tylko tymczasowe prezydium, a pracami bieżącymi kierowała Komisja Główna (Kazimierz Pużak - przewodniczący, Józef Grudziński, Władysław Jaworski, Franciszek Urbański, Bolesław Biega - sekretarz). Dekret Prezydenta RP z 26 IV 1944r. ostatecznie określił kształt Rady. Liczyła 17 osób, po trzech przedstawicieli największych stronnictw politycznych: Kazimierz Pużak, Tomasz Arciszewski, Zygmunt Zaremba (z ramienia Polskiej Partii Socjalistycznej Wolność - Równość - Niepodległość), Kazimierz Bagiński, Józef Grudziński, Józef Niećko (Stronnictwo Ludowe), Władysław Jaworski, Zygmunt Berezowski, Józef Milik (reprezentowali Stronnictwo Narodowe), Jerzy Braun, Piotr Nowakowski, Franciszek Urbański (ze Stronnictwa Pracy) oraz po jednym przedstawicielu kilku mniejszych partii politycznych (Eugeniusz Czarnowski ze Zjednoczenia Demokratycznego, Józef Krasowski z Chłopskiej Organizacji Wolności "Racławice", Jan Nikisch z organizacji "Ojczyzna" - autonomicznego Stronnictwa Narodowego na ziemiach zachodnich). W skład Rady weszli też ks. Tadeusz Jachimowski (przedstawiciel duchowieństwa) oraz przedstawiciel spółdzielczości. W kwietniu Zygmunta Berezowskiego zastąpił Józef Hajdukiewicz, zaś w maju - w miejsce J. Milika - w skład Rady wszedł Mieczysław Jakubowski, w lipcu miejsce T. Arciszewskiego zajął Franciszek Białas. Skład Rady uzupełnili też Kazimierz Kobylański (przedstawiciel Stronnictwa Narodowego), Stanisław Michałowski (reprezentant Zjednoczenia Demokratycznego), Stanisław Mierzwa (Stronnictwo Ludowe), Józef Chaciński (Stronnictwo Pracy), Aleksander Zwierzyński (Stronnictwo Narodowe).

Rada ogłosiła kilka deklaracji, z których najważniejszą była deklaracja programowa z 15 III 1944 r. "O co walczy Naród Polski". W deklaracji przypomniano główne wojenne cele Polski: odbudowę wolnego i suwerennego państwa polskiego, rozwijającego się wewnętrznie (opierając się na zasadach gospodarki planowej i przebudowie ustroju rolnego), pozostającego w sojuszu z Francją, Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi Ameryki, z ułożonymi stosunkami ze Związkiem Radzieckim (pod warunkiem uznania integralności przedwojennej wschodniej granicy Polski); osiągnięcie trwałego pokoju międzynarodowego przez pokonanie i rozbrojenie Niemiec oraz zmuszenie ich do odbudowy zniszczonych przez nie krajów.

Namiastkę organu władzy państwowej powołali do życia również działacze organizacji komunistycznych - w nocy z 31 XII 1943 r. na 1 I 1944 r. działacze Polskiej Partii Robotniczej i kilku innych drobnych partii utworzyli Krajową Radę Narodową (jej przewodniczącym został Bolesław Bierut), która odcinała się i nie uznawała legalności struktur politycznych podległych władzom polskim przebywającym na uchodźstwie. Jej ogólnikowa deklaracja programowa przewidywała walkę zbrojną z Niemcami, utworzenie rządu tymczasowego (jednak bez udziału przedstawicieli władz na uchodźstwie i uznających je reprezentantów organizacji konspiracyjnych na terenie kraju), przeprowadzenie w kraju reform społecznych i gospodarczych, sojusz ze Związkiem Radzieckim.

Niezwykle ważną formą konspiracyjnej działalności Polskiego Państwa Podziemnego było tajne nauczanie . Na terenach włączonych do Rzeszy nie było w ogóle polskich szkół, w Generalnym Gubernatorstwie zlikwidowano szkoły wyższe i średnie, a pozostawiono szkoły podstawowe i zawodowe o okrojonym programie nauczania i zakazie uczenia historii Polski, geografii i literatury. W końcu października 1939 r. powstała Tajna Organizacja Nauczycielska (TON) - jednocząca kilka największych przedwojennych związków nauczycielskich. Organizacja ta początkowo objęła szkolnictwo powszechne, wkrótce powstały też komplety o programie szkoły średniej. Tajne zajęcia prowadzili również profesorowie wyższych uczelni: w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Wilnie (w zorganizowaniu tajnego nauczania na poziomie uniwersyteckim i politechnicznym pomogło otwieranie szkół zawodowych za zgodą niemieckich władz szkolnych). W sumie w tajne nauczanie wciągniętych było ok. 15 tys. nauczycieli oraz ok. 230 tys. uczniów i studentów. Po 1941 r. działalnością tą objęto także ziemie polskie położone na wschód od Bugu, gdzie wcześniej funkcjonowały szkoły podstawowe i średnie z wykładowym językiem polskim.

Polskie Państwo Podziemne posiadało również własny konspiracyjny wymiar sprawiedliwości - wojskowy i cywilny. Początkowo funkcjonowały - tworzone od maja 1940 r. - Sądy Kapturowe Związku Walki Zbrojnej, następnie Wojskowe Sądy Specjalne (od listopada 1941 r.). W tym samym czasie działalność rozpoczęły też Cywilne Sądy Specjalne, działające przede wszystkim na szczeblu województw, przy okręgowych Delegaturach Rządu. Wyroki wydawali zawodowi sędziowie i wykształceni prawnicy opierając się na wyraźnie sformułowanych przepisach (kodeksy Sądów Kapturowych, Wojskowych i Cywilnych Sądów Specjalnych), wzorowane na polskim przedwojennym prawie karnym i do niego się odwołujące. Najliczniejszą grupę spraw rozpatrywanych przez te sądy były przypadki nielojalności narodowej: denuncjacji i kolaboracji, ponadto wypadki dezercji, niesubordynacji, tchórzostwa, grabieży mienia. W sumie podziemne sądy wydały ok. 4 tys. wyroków, z których ok. 2,5 tys. udało się wykonać. Do sądzenia przestępstw mniejszej wagi i wykroczeń powołano Komisje Sądzące Walki Cywilnej (później - Walki Podziemnej) o charakterze sądów obywatelskich, działało ich na terenie okupowanych ziem polskich kilkadziesiąt opierając się na własnym regulaminie.

Akcja "Burza" stworzyła - na niektórych terenach i na bardzo krótki czas - warunki jawnej działalności konspiracyjnych struktur Polskiego Państwa Podziemnego . Akcja ta, realizowana od początków 1944 r. na Wołyniu, Wileńszczyźnie, Białostocczyźnie, Lubelszczyźnie oraz we Lwowie nie osiągnęła zakładanych celów politycznych: ujawniający się - jako reprezentanci legalnych władz polskich - przedstawiciele Polskiego Państwa Podziemnego byli przez władze radzieckie rozbrajani i aresztowani (np. w Wilnie i Lwowie). Najlepsze warunki do jawnej działalności przyniosło powstanie warszawskie (1 VIII - 2 X 1944 r.) (link do skarbów: Depesza radiowa do Premiera Rządu RP na uchodźstwie Stanisława Mikołajczyka na temat przebiegu powstania w Warszawie z dnia 6 VIII 1944 roku). Na terenach kontrolowanych przez oddziały powstańcze, najaktywniejszą działalność prowadziły departamenty Delegatury Rządu: Informacji i Dokumentacji (m.in. przez wydawanie prasy i uruchomienie powstańczej radiostacji "Błyskawica"), Pracy i Opieki Społecznej (głównie w zakresie pomocy dla ludności cywilnej), Spraw Wewnętrznych (koordynował współpracę władz cywilnych i wojskowych powstania, wydał wiele zarządzeń regulujących stosunki na zajętych przez powstańców obszarach miasta - dotyczących m.in. rekwizycji artykułów pierwszej potrzeby, zabezpieczenia mienia państwowego i poniemieckiego, funkcjonowaniu administracji miejskiej, obowiązku świadczeń na rzecz obrony). Własne zarządzenia porządkowe wydawały też władze lokalne Delegatury, na szczeblu miasta i poszczególnych jego dzielnic - m.in. w kwestiach pracy sklepów, dyżurów w kamienicach, posterunków obrony przeciwlotniczej i przeciwpożarowej, ratowania zasypanych, grzebania zmarłych. Z kolei Rada Jedności Narodowej wydała kilka apeli i odezw (m.in. do Narodów Zjednoczonych o pomoc dla powstania). W czasie powstania śmierć poniósł członek Rady - Józef Grudziński.

Po kapitulacji powstania zarówno Rada Jedności Narodowej, jak i Delegatura Rządu kontynuowały dotychczasową działalność, jednak odbywało się to w zmienionych warunkach. Warszawa - "serce" okupowanych ziem polskich - została zniszczona, ludność musiała opuścić miasto. Naczelne władze Polskiego Państwa Podziemnego podjęły działalność w Częstochowie (Komenda Główna Armii Krajowej), Krakowie, a następnie w Piotrkowie Trybunalskim (Delegat Rządu i przewodniczący Rady Jedności Narodowej), miejscowościach pod Warszawą (inni pracownicy Rady, komórki organizacyjne Delegatury). Jednak łączność między nimi była ograniczona, także znaczne obszary państwa polskiego były już zajęte przez Armię Radziecką i przez to odcięte od reszty kraju.

Głównym zadaniem władz cywilnych stało się zapewnienie opieki nad kilkuset tysiącami uchodźców z Warszawy, rozlokowanymi na niewielkich obszarach województw warszawskiego, łódzkiego, kieleckiego i krakowskiego. Wydano kilka odezw 18 X 1944 r. - m.in. z apelem do ludności wspomnianych województw o opiekę nad mieszkańcami Warszawy, do społeczności międzynarodowej o taką pomoc. Inna ważna uchwała Rady Jedności Narodowej nosiła datę 22 II 1945 r. i odnosiła się m.in. do kwestii granic przyszłego państwa polskiego (wschodnia granica miała być wytyczona na podstawie bezpośrednich rozmów miedzy Polską a Związkiem Radzieckim, zachodnia biec miała na Odrze i Nysie Łużyckiej) i przyszłego rządu (wyłonionego w sposób w pełni demokratyczny).

Po aresztowaniu 27 III 1945 r. przez radzieckie władze bezpieczeństwa przywódców Polskiego Państwa Podziemnego  (z członków Rady zatrzymani zostali: J. Chaciński, E. Czarnowski, K. Kobylański, S. Michałowski, S. Mierzwa, Z. Stypułkowski, F. Urbański, A. Zwierzyński), ukonstytuowała się nowa Komisja Główna Rady Jedności Narodowej. Nastąpiło to 3 V 1945r., a w skład Komisji weszli: Stanisław Wójcik (Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego), Jan Matłachowski (Stronnictwo Narodowe), Zygmunt Zaremba (Wolność - Równość - Niepodległość), Józef Kwasiborski (Stronnictwo Pracy). Postanowiono, że Rada obradować będzie w zmniejszonym składzie - po jednym przedstawicielu czterech największych stronnictw politycznych, jedno miejsce przyznano wspólnemu reprezentantowi Zjednoczenia Demokratycznego, "Ojczyzny", "Racławic". Niebawem - 17 maja - Rada ogłosiła odezwę do narodu polskiego, w której ponownie zapewniała o swej chęci do nawiązania przyjaznych stosunków ze Związkiem Radzieckim i do wyłonienia przyszłego rządu w sposób demokratyczny. W okresie tym w pracach Rady uczestniczyli także Zygmunt Kapitaniak (zastąpił aresztowanego E. Czarnowskiego), Zygmunt Stypułkowski (w miejsce aresztowanego A. Zwierzyńskiego).

Wkrótce jednak zapadła decyzja o likwidacji zarówno Delegatury Rządu RP na Kraj jak i rozwiązaniu Rady Jedności Narodowej. Formalnie decyzję o likwidacji Delegatury podjęto na posiedzeniu Rady w dniu 1 lipca, sama Rada zaś rozwiązała się 6 lipca, wydała jeszcze dwie odezwy (antydatowane na dzień 1 lipca): "Do Narodu Polskiego i Narodów Zjednoczonych" (przypominający wojenne cele państwa polskiego) oraz "Testament Polski Walczącej" (zawierający żądania m.in. wycofania wojsk radzieckich z Polski, zaprzestania prześladowań żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego, wprowadzenia ustroju demokratycznego, przeprowadzenia w kraju reform społecznych i gospodarczych). Likwidacją struktur Delegatury miała się zająć specjalnie do tego celu powołana Komisja Likwidacyjna, jednak nie podjęła ona aktywniejszej działalności. Podobnie jak w wypadku żołnierzy formalnie rozwiązanej Armii Krajowej, wielu działaczy cywilnych organów Polskiego Państwa Podziemnego włączyło się w prace konspiracyjnych struktur poszczególnych partii politycznych i innych organizacji, kontynuujących działalność konspiracyjną bądź podejmujących próby działalności jawnej. (Adam Grzegorz Dąbrowski)

 

Na podstawie: http://dziedzictwo.polska.pl (opracowanie Adama Grzegorza Dąbrowskiego) , Józef Garliński ,,Polska w Drugiej Wojnie Światowej'' wyd. Wydawnictwo Organizacji Solidarność Walcząca ,,Prawy Margines'' 1988 r. oraz Stefan Korboński ,,Polskie Państwo Podziemne 1939-1945 '' wyd. Oficyna Wydawnicza NZS UWr. Wrocław 1987r.


< Powrót do strony głównej >


 

a