Proces Szesnastu

W sytuacji gdy decyzje Wielkiej Trójki przesądziły w Teheranie i w Jałcie o losach Polski, kierownictwo Polskiego Państwa Podziemnego stanęło wobec najtrudniejszych decyzji. Wiadomo już w tej sytuacji było, że wszystko dzieje się poza Polską i bez jej udziału. Zostaliśmy po prostu porzuceni i opuszczeni i zdradzeni, całkowicie rzuceni w ramiona nowego okupanta. Pytanie, co dalej robić nie znajdowało łatwej i jednoznacznej odpowiedzi. Tymczasem, w pierwszej połowie marca na posiedzeniu Krajowej Rady Ministrów, niespodziewanie zjawił się Komendant Główny Armii Krajowej gen. bryg. Leopold Okulicki ''Niedźwiadek'' z listem pułkownika NKWD Pimienowa, pełnomocnikiem gen. Iwanowa, zapraszającym Delegatów Rządu RP i Kierownictwa Polskiego Państwa Podziemnego na rozmowy z reprezentantami władz sowieckich. Celem rozmów miały być rozwiązanie skomplikowanej sytuacji politycznej, spowodowanej z jednej strony: zajęciem Polski przez wojska sowieckie, z drugiej działaniu władz polskich w konspiracji. W liście Pimienow poręczał słowem honoru oficera gwardii bezpieczeństwo i wolność zaproszonych na rozmowy władz polskich! Stanęło przed Radą proste, a jakże skomplikowane pytanie. Jak się odnieść do propozycji sowieckiej. Pełni podejrzeń, nieufności i niepokoju z wieloma najgorszymi doświadczeniami, chociażby gen. ''Niedźwiadka'', który był już więźniem NKWD w 1941 roku, siedział na moskiewskiej Łubiance i znał ich podstępne, mściwe metody. W wyniku rozmów wszystkich stronnictw politycznych przeważyła opinia, że odrzucenie propozycji sowieckich mogłoby stać się argumentem w ręku Związku Radzieckiego do ogłoszenia, iż jego dobre intencje porozumienia z Polską zostały odrzucone. Tak więc, mimo złych przeczuć o zdradę, w której Sowieci, byli specjalistami, w konsekwencji wszechstronnych konsultacji, również z Rządem Polskim w Londynie, zdecydowano się przystąpić do rozmów.

28 marca 1945 roku szesnastu Przywódców Państwa Podziemnego udało się do Pruszkowa w pobliżu Warszawy na spotkanie z przedstawicielami sowieckimi po czym zniknęli bez śladu. W rzeczywistości zostali oni na miejscu aresztowani i przewiezieni do Moskwy, osadzeni w więzieniu na Łubiance, gdzie przeżyli gehennę w nieludzkich warunkach fizycznych i niekończących się przesłuchań.

18 czerwca 1945 roku przed najwyższym sądem wojskowym w Moskwie rozpoczął się krzywoprzysiężny proces Przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, tzw. ''Proces Szesnastu''. Akt oskarżenia zarzucał im udział w: ''nielegalnej Armii Krajowej, nielegalnej Radzie Ministrów, nielegalnej Radzie Jedności Narodowej''. Wyrok ogłoszono 21 czerwca 1945 roku. Skazani zostali:

  • gen. bryg. Leopold Okulicki ''Niedźwiadek'', dowódca Armii Krajowej na 10 lat więzienia, zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach 24 grudnia 1946 roku; Władze sowieckie w 1956 roku podają informacje do Szwedzkiego Czerwonego Krzyża , że zwłoki zostały spalone w krematorium.
  • Stanisław Jankowski ''Soból'', wicepremier, Delegat Rządu na Kraj, działacz Stronnictwa Pracy na 8 lat więzienia, zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach 13 marca 1953 roku na dwa tygodnie przed końcem wyroku;
  • Adam Bień ''Walkowicz'', zastępca Delegata Rządu na Kraj na 5 lat więzienia, zmarł 4 marca 1998 roku w Warszawie;
  • Stanisław Jasiukiewicz, działacz Stronnictwa Narodowego na 5 lat więzienia, zmarł w więzieniu w niewyjaśnionych okolicznościach, kilka dni przed końcem wyroku;
  • Kazimierz Pużak ''Bazyli'', przywódca PPS-WRN, przewodniczący Rady Jedności Narodowej na 1,5 roku więzienia, zwolniony 1 listopada 1945 roku powrócił do Polski, ''zaproponowano'' mu wyjazd z kraju, nie zgodził się, ponownie aresztowany przez UB w 1947 roku i skazany na 10 lat więzienia , zmarł 30 kwietnia 1950 roku w więzieniu w Rawiczu ;
  • Kazimierz Bagiński ''Dąbrowski'', dyrektor Departamentu Spraw Wewnętrznych na rok więzienia, 1 listopada 1945 roku zwolniony i zmuszony do wyjazdu z Polski;
  • Aleksander Zwierzyński, prezes ZG Stronnictwa Narodowego, zastępca przewodniczącego Rady Jedności Narodowej na 8 miesięcy więzienia, 1 listopada 1945 zwolniony;
  • Eugeniusz Czarnowski, pracownik BiP KG AK, członek RJN na 6 miesięcy więzienia, zwolniony we wrześniu 1945 roku;
  • Stanisław Mierzwa, działacz Stronnictwa Ludowego, członek RJN na 4 miesiące więzienia, zwolniony w sierpniu 1945 roku, ponownie aresztowany w Polsce i skazany na 7 lat więzienia za działalność w PSL;
  • Zbigniew Stypułkowski, działacz SN na 4 miesiące więzienia, zwolniony w sierpniu 1945 roku, emigrował w listopadzie 1945 roku do Wielkiej Brytanii;
  • Józef Chaciński, prezes ZG, działacz Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji na 4 miesiące więzienia, zwolniony w sierpniu 1945 roku;
  • Franciszek Urbański, działacz Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji, członek RJN na 4 miesiące więzienia;
  • Antoni Pajdak, działacz PPS-WRN, zastępca Delegata Rządu na Kraj, z powodu choroby nie uczestniczył w procesie, sądzony później i skazany w listopadzie 1945r. na 5 lat więzienia, wrócił do kraju po 10 latach łagrów;
  • Stanisław Michałkowski, Kazimierz Kobylański i Józef Stemler-Dąbski zostali uniewinnieni.

Wyrok w sprawie Przywódców Polskiego Państwa Podziemnego na Zachodzie został przyjęty - jak głosiła ówczesna prasa zachodnia - z ulgą i zadowoleniem. Prasa radziecka komentując pisała o prawdziwym i wielkodusznym osądzie.


  • Więcej informacjo o aresztowaniu, genezie i Procesie Szesnastu - czytaj...
  • Ulotka Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj w sprawie porwanych przywódców Polski Podziemnej - czytaj...
  • Aresztowanie 16 - geneza, przebieg wydarzeń - artykuł w biuletynie IPN - zobacz... ( pdf - 315 kB )
  • Proces przeciwko Polsce - czytaj...

Zapis filmowy - fragmenty z pokazowego procesu moskiewskiego szesnastu przywódców Podziemnego Państwa Polskiego, który odbył się w Moskwie w Domu Związków. Widoczny generał Leopold Okulicki odmówił adwokata bronił się sam. Sam proces był rejestrowany przez sowietów dla celów propagandowych w języku rosyjskim.


Dnia 12 lutego o godzinie 7.30 wieczorem brytyjski Foreign Office doręczył ambasadorowi RP w Londynie tekst uchwał, powziętych przez prezydenta Roosvelta, premiera Churchilla i marszałka Stalina w sprawach dotyczących Polski, na konferencji odbytej w Jałcie, między 4 a 11 lutego 1945 roku.

Rada Ministrów Rządu RP , w uchwale z dnia 13 lutego 1945r. stwierdziła :

Wyjątki z uchwały:

(...) Rząd polski oświadcza, że decyzje Konferencji Trzech dotyczące Polski nie mogą być uznane przez rząd polski i nie mogą obowiązywać narodu polskiego. Oderwanie od Polski wschodniej połowy jej terytorium przez narzucenie tzw. Linii Curzona jako granicy polsko-sowieckiej naród polski przyjmie jako nowy rozbiór Polski, tym razem dokonany prze sojuszników Polski. (...) Rząd polski, który jest jedynym prawowitym i powszechnie uznanym rządem RP i który od pięciu i pół roku kieruje walką państwa i narodu polskiego przeciwko państwom osi, zarówno przez ruch podziemny w kraju, jak przez swoje siły zbrojne na wszystkich frontach wojennych, zgłosił w memorandum złożonym rządom Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych gotowość przyjaznego ułożenia stosunków z ZSRR i współdziałania w utworzeniu w Polsce rządu, który byłby prawdziwym wyrazem woli narodu polskiego. Gotowość tę rząd polski nadal podtrzymuje.(...) Pomimo to decyzje Konferencji Trzech zostały przygotowane i powzięte, nie tylko bez udziału i upoważnienia rządu polskiego, ale i bez jego wiedzy.

(-) Tomasz Arciszewski

Londyn, 13 lutego 1945 roku


< Powrót do strony głównej >

 

a