Oddział Jana Kmiołka ''Wira'' i Komenda Powiatu NZW Pułtusk ,,Noc'', ,,Tatry'' (1948-1949)

Jan Kmiołek ,,Mazur'', ,,Wir'', ,,Fala'', ,,Witold'' - urodził się 23 II 1919 r. w Rząśniku, gm. Wyszków, pow. Pułtusk w rodzinie rolników - Jana i Marianny, posiadających 8-hektarowe gospodarstwo. Miał 3 braci i 2 siostry. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej. Do wybuchu wojny najmował się do pracy u gospodarzy w Rżąśniku. W 1938 r. poszedł terminować do kowala. Od jesieni 1941 r. był żołnierzem ZWZ-AK w Obwodzie Pułtusk. Pełnił funkcję łącznika między organizacją na terenach wcielonych do Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie. Podczas służby na granicy był kilkakrotnie ścigany i ostrzeliwany przez Grenschutz. Aresztowany w 1941 r. przy przechodzeniu granicy, został jako szmugler uwięziony w obozie karnym w Pułtusku, z którego zbiegł po 3 tygodniach. Ponownie ujęty pod koniec 1942 r., przez pół roku więziony był w obozie karnym w Ciechanowie (wyszedł z niego tak wycieńczony, że przez kilka miesięcy zwolniony był z udziału w pracach konspiracyjnych).

Po tzw. wyzwoleniu kontynuował działalność konspiracyjną. Od kwietnia 1946 (?) pełnił funkcję łącznika pomiędzy placówka Rżąśnik i placówką Długosiodło w Obwodzie WiN Ostrów Mazowiecka. ,,Spalony'' we wrześniu 1946 r. dołączył do oddziału partyzanckiego ,,Visa''. Uczestniczył w kacji na więzienie w Pułtusku 25 XI 1946 r. Ujawnił się 9 kwietnia 1947 r. w PUBP w Długosiodle. Od 1 maja 1947 r., w uzgodnieniu ze swym byłym konspiracyjnym dowódcą Zygmuntem Dąbkowskim, wznowił działalność niepodległościową - organizując oddział partyzancki. Sam Jan Kmiołek tak zeznawał na temat motywów swej decyzji : ,,(...) dowiedziałem się, że władze Bezpieczeństwa Publicznego aresztują ujawnionych członków nielegalnych organizacji, postanowiliśmy więc przystapić do nielegalnej działalności''. Grupa zbrojna, licząca początkowo 3 żołnierzy, przekształciła się dość szybko w oddział (właściwie patrol) partyzancki , przez który na przestrzeni 5 lat przewinęło się ponad 20 osób, przy czym przeciętny jego stan rzadko przekraczal 10 osób.

Od października 1948 do czerwca 1949 r. - dowódca patrolu PAS KP NZW ,,Noc'', ,,Tatry'', podlegającego komendzie połączonych powiatów pozostałych po ,,XV''-Białostockim Okręgu NZW. Od połowy czerwca 1949 r. do sierpnia 1951 r. dowódca samodzielnej grupy zbrojnej. Podległa mu grupa wykonała w latach 1947 - 1951 blisko 100 różnego rodzaju wystąpień zbrojnych. Aresztowany w Katowicach 27 VIII 1951 r. w wyniku prowokacji MBP, skazany na karę śmierci przez WSR w Warszawie na sesji wyjazdowej w Pułtusku. Zamordowany w więzieniu MBP przy ul. Rakowieckiej w Warszawie 7 VIII 1952 r.

12 czerwca 1949 r. trzyosobowy zespół sztabowy KP ,,Noc'' (,,Tatry'') uległ zagładzie na kwaterze w kolonii Zamłynie pod Długosiodłem. Śmierć Zygmunta Dąbkowskiego i Bolesława Kuleszy zrodziła poważne konsekwencje dla pułtusko-ostrowskich struktur konspiracyjnych kierowanych przez Jana Kmiołka ,,Wira''. Od tego momentu zerwał się bowiem ich kontakt z komendą. ,,połączonych powiatów'' pozostałych po ,,XV'' Okręgu NZW. Kontaktu tego już nigdy nie udało się ponownie nawiązać. Oddział Jana Kmiołka - nadal korzystając z wzorów organizacyjnych NZW - w istocie działał już samodzielnie. Bezpośrednio po likwidacji grupy sztabowej KP NZW ,,Noc'' pogranicze powiatu pułtuskiego i ostrołęckiego było przeczesywane przez prawie 2 tygodnie przez silne oddziały KBW i UBP. Jednak grupie Kmiołka udawało się bez problemów ,,odskakiwać'' i ukrywać wśród przyjaznych gospodarzy. Nie ulega wątpliwości, że partyzantka spod znaku Jana Kmiołka przez cały okres funkcjonowania cieszyła się autentycznym poparciem kurpiowskich wiosek. Dowódca grupy pościgowej w zapisach ,,Książki raportów'' pisał m.in. :,,Na terenie pow. Pułtusk ludność antykomunistyczna do najwyższego stopnia zadowolona, na skutek dużego zastraszenia poszczególnego aktywu komunistycznego z powodu działalności ,,Wira'' ''(z zapisu od 15 stycznia do 1 lutego 1949), ,,Za uczciwie pełnioną działalność antykomunistyczną, patrol otrzymuje bardzo dobre oraz chetne usługi od ludności'' (z zapisu od 15 lipca do 15 sierpnia 1950). Jeszcze ćwierć wieku później w jednej z charakterystyk sporządzonych przez SB tak opisywano działalność grupy: ,,Trzecim wreszcie elementem działalności bandy J. Kmiołka było prowadzenie wrogiej roboty politycznej., w stopniu znacznie większym iż szerszym, niż wystąpienie z bronią w ręku. Banda stale przebywała w środowisku wiejskim i liczne kontakty wykorzystywała do systematycznego szkalowania ustroju demokratycznego, sojuszu ze Związkiem Radzieckim, negowała posunięcia rządu na odcinku gospodarczym itp. ''.

Przełomem w doprowadzeniu do ujęcia Jana Kmiołka było użycie do rozpracowania oddziału agenta MBP Aleksandra Policewicza TW ,,Popławski'' , ,,Andrzej'' który był wikarym w Długosiodle. Człowiek ten nie tylko cieszył się ogromnym autorytetem społecznym wśród ludności i uczestników niepodległosciowej konspiracji, jako duchowny i były akowiec z Wileńszczyzny, ale też znał osobiście Kmiołków. Zapoczatkowana przez niego zdrada doprowadziła do założenia ,,kombinacji operacyjnej'', oznaczonej kryptonimem ,,Lancet''. Ksiądz-zdrajca obiecał pomóc Janowi Kmiołkowi nawiązać ponownie kontakty z organizacją. Tą drogą, do oddziału wprowadzony został agent MBP Edward Wasilewski (TW ,,Wierny'', ,,Huragan'', ,,Ramzes'', ,,Marek'') jako łącznik z podziemną organizacja niepodległościową. Jako ,,kapitan Marek'' - któremu MBP postawiło za cel nie tylko ,,wystawienie'' oddziału Jana Kmiołka do likwidacji, ale i rozpracowanie związanej z nim siatki terenowej - w okresie od 1 czerwca do 15 września 1951 r. wizytował oddział aż 18 razy. Zyskując zaufanie dowódcy oddziału i żołnierzy (był polecony przez mającego ich zaufanie księdza !) i wędrując z oddziałem z kwatery na kwaterę rozpracowywał sieć kontaktów organizacyjnych braci Kmiołków. W międzyczasie, na skutek dalszej gry operacyjnej, agent wcześniej ,,wytypował'' Jana Kmiołka do udziału w kursie dywersyjnym prowadzonym przez rzekomą organizację w Katowicach. Tam też partyzancki dowódca został aresztowany 27 sierpnia 1951 roku.

W tym samym procesie, wraz z Janem Kmiołkiem, skazany został na śmierć Stanisław Kowalczyk ,,Baśka'', ,,Odwet'', ,,Karol'', ,,Edek'' . Wyrok wykonano 7 VIII 1952 r. w więzieniu przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.

Stanisław Kowalczyk urodził się 6 V 1925 r. w Gródku, gm. Obryte, pow. Pułtusk. W okresie okupacji niemieckiej prawdopodobnie należał do AK (choć zataił to podczas ujawnienia się w 1947 r.). W 1946 r. był żołnierzem WiN w placówce Rząśnik obwód Ostrów Mazowiecki. Zimą 1946/1947 słuzył w oddziale partyzanckim WiN. Ujawnił się 9 IV 1947 r. w PUBP w Ostrowi Mazowieckiej. Wiosną tego roku wznowił działalność niepodległościową pod rozkazami Jana Kmiołka. Jesienią 1947 r. zmuszony przez UB do podpisania deklaracji współpracy - jako TW ,,Grzegorz'' - przez kilka miesięcy za wiedzą i zgodą Jana Kmiołka - utrzymując kontakty z funkcjonariuszami bezpieki zdobywał potrzebne partyzantom wiadomości, dezinformując jednocześnie przeciwnika. Wiosną 1948 r., zagrożony zdekonspirowaniem, przeszedł na stałe do oddziału leśnego. W latach 1948-1949 żołnierz PAS KP NZW ,,Noc'', ,,Tatry''. Aresztowany w Łodzi 15 IX 1951 r. w wyniku prowokacji MBP.

(Opracowano na podstawie ,,Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944-1956, powiat Pułtusk'', IPN)

Zobacz rownież:

  • Zagłada oddziału Jana Kmiołka: Franciszek Kmiołek - czytaj...

< Powrót do strony głównej >


 

a