Ta akcja nie jest tak znana jak słynna ''Akcja pod Arsenałem'' w Warszawie. O niej nie uczyliśmy się w szkołach, chociaż przypomina słynne odbicie ''Rudego'' z rąk hitlerowskich oprawców przez harcerzy z Szarych Szeregów. Tym razem kolegę uwalniano z rąk NKWD. 8 marca mija kolejna rocznica akcji na więzienie w Łowiczu. Akcja trwała 31 minut, uwolniono blisko 80 osób, pozostawiając w celach jedynie Niemców i folksdojczów.

Uwolnić ''Cyfrę''

Budynek, będący więzieniem, usytuowany był w centrum miasta, powstał w 1916 r. na polecenie władz niemieckich, na koszt miasta, na gruntach, z których przymusowo wywłaszczono mieszkańców. Od początku przeznaczony był na więzienie. Taką rolę pełnił również w okresie dwudziestolecia międzywojennego i w czasie okupacji niemieckiej. W 1945 r. kontrolę nad nim przejęło NKWD i UB. Przetrzymywano w nim m.in. więźniów zatrzymanych przez funkcjonariuszy miejscowego PUBP, który miał swoją siedzibę początkowo przy Łódzkiej (jesienią 1946 r. przeniesioną do budynku przy ul. Długiej 26). W 1946 r. władze podjęły decyzję o likwidacji więzienia. Budynek został przeznaczony na areszt przejściowy milicji i UB.

W końcu stycznia 1945 r., funkcjonariusze UB, którymi kierował w tym czasie por. Stanisław Żakiewicz, rozpoczęli aresztowania żołnierzy konspiracji. Znalazł się wśród nich Zbigniew Feret "Cyfra". Ponieważ poprzednia grupa osób przetrzymywanych w więzieniu w Łowiczu została wywieziona w głąb ZSRR, harcerze postanowili pomóc uwięzionym. Jan Kopałka ps. ''Antek'' dowódca hufca, po konsultacji z pozostającymi w terenie strukturami AK, zgodził się na realizację pomysłu. Młodzi, wychowani ,,w duchu braterstwa i służby'' nie chcieli czekać, trzeba było iść i ratować kolegę.

W akcji brało udział jedenaście osób:

Pięciu harcerzy upozorowało patrol milicyjny doprowadzający nowych aresztantów, dzięki czemu udało się im wejść do środka i uwolnić więźniów. Pozostała czwórka stanowiła grupę ubezpieczającą. Tej nocy wolność odzyskało około osiemdziesięciu osób, głównie akowców. Dzięki doskonałej organizacji i znajomości rozkładu pomieszczeń w więzieniu, akcja została przeprowadzona bez jednego wystrzału, nie było zabitych, ani rannych.

Następnego dnia funkcjonariusze UB rozpoczęli akcję wyłapywania uciekinierów oraz uczestników akcji. Część harcerzy zdążyła wyjechać z Łowicza. Pozostali - pewni, że nie zostali rozpoznani - nie opuścili miasta. Zatrzymanych osadzano początkowo w siedzibie UB przy ul. Łódzkiej. Następnie, przewieziono ich do siedziby NKWD w Łowiczu, mieszczącej się w willi państwa Szonertów. Po trzech tygodniach całonocnego śledztwa, gdy oskarżonym nie pozwalano spać, byli bici, a snop ostrego światła świecił prosto w oczy, przyznali się do winy. W pomieszczeniu gdzie ich trzymano, przebywało początkowo 6 osób. Z czasem liczba ta zwiększyła się do 32. Następnie zatrzymanych przetransportowano do więzienia w Łowiczu tego, które rozbili. Tam funkcjonariusze UB ponownie prowadzili przesłuchania.

W końcu marca 1945 r. Wojciecha Tomczyka oraz Bohdana Józewicza, Kazimierza Chmielewskiego i Józefa Wolskiego przewieziono do WUBP w Łodzi przy al. Anstadta. Tam czekali na rozprawę. Odbyła się ona 18 kwietnia 1945 r. przed Wojskowym Sądem Okręgowym w Łodzi. Sąd w składzie: mjr Marian Osowski, kpt. Leo Hochberg i kapr. Mikołaj Nippe, skazał Tomczyka, Wolskiego i Chmielewskiego na kary śmierci, natomiast niepełnoletniego wtedy Józewicza na karę 10 lat pozbawienia wolności. W rozprawie nie brał udziału prokurator, ani obrońca. Po ogłoszeniu wyroku przewieziono ich do więzienia przy ul. Sterlinga w Łodzi i osadzono w tzw. celi śmierci. Trzy tygodnie później, odczytano im decyzję Bolesława Bieruta Prezydenta KRN, o ułaskawieniu. Wyroki śmierci zostały zamienione na kary po 10 lat więzienia. Odbywali je w więzieniu we Wronkach.

(zdjęcia z 2006 r., VIII lekcja historii w terenie dla młodzieży, zorganizowana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi przy współpracy z łódzkim Oddziałem Stowarzyszenia Szarych Szeregów, upamiętniła akcję uwolnienia przez grupę szturmową Szarych Szeregów hm. Jana Kopałki "Antka" 8 marca 1945 r więźniów z aresztu PUBP w Łowiczu )

( widok współczesny dawnego więzienia w Łowiczu )

(Źródło: Joanna Żelazko, projekt naukowo-badawczy ''Śladami zbrodni'' , IPN )


< Powrót do strony głównej >


 

a