Narodowe Siły Zbrojne 1942 - 1946

"Vae victis" (biada zwyciężonym) - głosiła maksyma starożytnych Rzymian. W perspektywie dziejów PRL oznaczała ona nie tylko zniewolenie czy wytępienie zwyciężonych, ale również to, że komunistyczna propaganda i historiografia pisała historię wygranej przez siebie wojny, panowała nad przeszłością, panowała nad pamięcią. Pomniejszenie i zniekształcenie historii formacji wojskowych obozu narodowego, najbardziej nieprzejednanych i antykomunistycznych formacji podziemia niepodległościowego, było dla niej najpoważniejszym wyzwaniem.

Czym więc były Narodowe Siły Zbrojne? Przede wszystkim - jedyną niezależną politycznie, materialnie i ideologicznie organizacją polityczno-wojskową w polskim podziemiu zbrojnym. Powstały 20 września 1942 r. z połączenia Organizacji Wojskowej "Związek Jaszczurczy" i grupy rozłamowej Narodowej Organizacji Wojskowej (będącej formacją zbrojną Stronnictwa Narodowego), która nie podporządkowała się umowie scaleniowej z Armią Krajową. Ponadto w jej skład weszło kilkanaście mniejszych formacji, m.in. Narodowo-Ludowa Organizacja Wojskowa (NLOW), Polski Obóz Narodowo-Syndykalistyczny (PONS), Zbrojne Pogotowie Narodu (ZPN), Zakon Odrodzenia Polski (ZOP), Legion Unii Narodów Słowiańskich (LUNS), część Konfederacji Zbrojnej (KZ), Tajna Armia Polska (TAP), Organizacja Wojskowa "Wilki" (OW "W"), Polskie Wojska Unijne (PWU), Narodowa Konspiracja Niepodległości (NKN), Związek Kobiet Czynu (ZKC), Młody Nurt (MN), kilka struktur AK oraz pojedyncze plutony Komendy Obrońców Polski (KOP).

"Do Narodowych Sił Zbrojnych - wspominał Zbigniew Stypułkowski - szli fanatycy, którzy oddawali się sprawie bezgranicznie, nie żądając niczego dla siebie".

Zasadnicze cele polityczno-wojskowe NSZ określała Deklaracja z lutego 1943 r.

O Polskę Bolesławów

Cele ideowe i polityczne NSZ były następujące: "NSZ są formacją ideowo-wojskową Narodu Polskiego. NSZ skupiają w swych szeregach, niezależnie od podziałów partyjnych, wszystkich Polaków zdecydowanych na bezwzględną walkę z każdym wrogiem o Państwo Narodu Polskiego w należnych Mu powiększonych granicach, oparte na zasadach sprawiedliwości i moralności chrześcijańskiej. NSZ - zbrojne ramię Narodu Polskiego, realizują wolę jego olbrzymiej większości, stawiając za swój pierwszy cel zdobycie granic zachodnich na Odrze i Nysie Łużyckiej, jako naszych granic historycznych, jedynie i trwale zabezpieczających byt i rozwój Polski. Do tego celu NSZ dążyć będą bezpośrednio i natychmiast po załamaniu się Niemiec i po wypędzeniu okupantów z Kraju. Nasze granice wschodnie, ustalone traktatem ryskim, nie mogą podlegać dyskusji. [...] W chwili obecnej NSZ poza pracami organizacyjno- -wyszkoleniowymi, prowadzą walkę konspiracyjną z okupantem i likwidują dywersję komunistyczną. [...] Właściwy czas dla ogólnonarodowego powstania uwarunkowany będzie załamaniem potęgi militarnej Niemiec i musi być uzgodniony z naszymi aliantami. NSZ dążą do scalenia akcji wojskowej w Kraju pod rozkazami Komendanta Sił Zbrojnych w Kraju. Cele specjalne zawarte w Deklaracji NSZ oraz względy konspiracyjne uzasadniają odrębność oddziałów NSZ w ramach Sił Zbrojnych w Kraju". Jednym z dominujących elementów ideologii stała się więc kwestia powrotu do Polski tzw. ziem zachodnich (koncepcja ta narodziła się w latach 20. wśród działaczy narodowych poznańskiego ośrodka uniwersyteckiego). "Jedyną niezawodną drogą urzeczywistnienia hasła >ODRA I BAŁTYK< - czytamy w broszurze ,,O co walczą Narodowe Siły Zbrojne?'' z 1943 r. - jest nasz własny MARSZ NA ZACHÓD - marsz Polskiej Armii, zorganizowanej w kraju w wyniku powstania, na Wrocław, Szczecin i Królewiec, nad Bałtyk i Odrę - >wierną rzekę< Bolesławów".

Struktury organizacyjne

Organem politycznym sterującym działaniami NSZ była Tymczasowa Narodowa Rada Polityczna (TNRP), której wydziałem wojskowym kierował August Michałowski "Roman". W skład TNRP wchodzili działacze Wojennego Zarządu Głównego Stronnictwa Narodowego (secesjoniści z SN) i Organizacji Polskiej (tajna organizacja kierująca konspiracją narodowo-radykalną, której jawnymi strukturami były m.in. Grupa "Szańca" i OW ZJ). Oprócz NSZ powołano również do życia polityczną organizację pracy cywilnej - Służbę Cywilną Narodu (SCN) - będącą zalążkiem przyszłej administracji państwowej i policji. Pierwszym dowódcą NSZ był płk Ignacy Oziewicz "Czesław" (od września 1942 r. do aresztowania w czerwcu 1943 r.), następnym płk dypl. Tadeusz Kurcyusz "Morski", "Mars", "Żegota" (od sierpnia 1943 r. do śmierci w kwietniu 1944 r.). Sztab NSZ sformowano w październiku 1942 r. Początkowo składał się z pięciu oddziałów, rozbudowywanych sukcesywnie przez tworzenie i obsadzanie kolejnych komórek organizacyjnych. Terytorium przedwojennej Polski w ramach struktury organizacyjnej podzielone zostało na 17 okręgów wojskowych.

Struktura terytorialna przedstawiała się następująco: Inspektorat (Obszar) Centralny Nr 1: Okręg IA Warszawa (od stycznia 1944 r. Okręg I), Okręg IB Warszawa-województwo (od stycznia 1944 r. Okręg VI), Okręg XII Podlasie; Inspektorat (Obszar) Ziem Zachodnich - Północno-Zachodnich Nr 2: Okręg VI Częstochowa (od stycznia 1944 r. Okręg VIII), Okręg VIII Śląski (od stycznia 1944 r. Okręg VIII - Częstochowsko-Śląski wyłączony z Inspektoratu Ziem Zachodnich), Okręg X Poznań, Okręg XI Pomorze; Inspektorat Południowo-Zachodni Nr 3: Okręg III Lubelski, Okręg V Kielecki (do stycznia 1944 r. Okręg XV), Okręg VIII - Częstochowsko-Śląski (od stycznia 1944 r.); Inspektorat Północ Nr 4: Okręg II Mazowsze Północ, Okręg XIII Białostocki; Inspektorat Południowo-Wschodni Nr 5: Okręg IV Rzeszowski (okręg zlikwidowano w styczniu 1944 r., a jego powiaty przekazano do okręgów: VII - Krakowskiego i Lwowskiego, który został wtedy przemianowany z XIV na IV), Okręg VII Krakowski, Okręg XIV (od stycznia 1944 r. Okręg IV); Inspektorat Północno-Wschodni Nr 6: Okręg XV (od stycznia 1944 r. Okręg XIV), Okręg XVI (od stycznia 1944 r. Okręg XV), Okręg XVII (od stycznia 1944 r. Okręg XVI). Ponadto struktura organizacyjna obejmowała także część Opolszczyzny, Prus Wschodnich i Śląsk Cieszyński.

Zasięg terytorialny uległ zmianom od maja 1944 r., kiedy po rozłamie w NSZ powstały dwie odrębne organizacje, używające tej samej nazwy. NSZ należały do największych organizacji konspiracyjnych w okupowanej Polsce. We wrześniu 1943 r. liczyły około 73 tys. ofi cerów i żołnierzy, w kwietniu 1944 r. - około 90 tys. Pod względem wojskowym dzieliły się na sekcje, drużyny, plutony, kompanie, pułki i brygady. Dysponowały również licznymi szkołami podchorążych, z których korzystały inne organizacje konspiracyjne. Najważniejsze piony w walce z okupantem stanowiły wywiad i propaganda. Działaniami wywiadu NSZ kierował II Oddział Sztabu - Centralna Służba Wywiadowcza (CSW). Zajmował się on zbieraniem materiałów dotyczących całokształtu życia pod okupacją niemiecką. CSW podzielona była referaty zajmujące się wywiadem wojskowym, przemysłowym, komunikacyjnym, ogólnopolitycznym, sprawami narodowościowymi, antykomunistycznym oraz kontrwywiadem. W skład CSW wchodził również Wywiad "Z", utworzony na początku wojny przez "ZJ", który przekazywał szczegółowe informacje o działalności niemieckiej na terenach polskich wcielonych do III Rzeszy oraz w tzw. starej Rzeszy. Informacje wywiadowcze NSZ niejednokrotnie przesyłane były wywiadowi AK. Działaniami propagandy natomiast zajmował się Wydział Oświatowo-Wychowawczy. Na szczeblu centralnym, w okręgach i powiatach wydawano ponad sto pism konspiracyjnych.

Na terenie Okręgu IA wydawano m.in. następujące pisma: "Wielka Polska", "Wszechpolak", "Narodowa Agencja Prasowa", "Państwo Narodowe", "Głos", "Ajencja A", "Informator Narodowy" - periodyki zaplecza politycznego NSZ związane z SN "Wielka Polska"; "Szaniec", "Placówka", "Załoga", "Praca i Walka", "Orlęta", "Polska Informacja Prasowa", "Propaganda Centralna", "Propaganda Czynu" - periodyki zaplecza politycznego NSZ związane z Grupą "Szańca"; "Naród i Wojsko", "Narodowe Siły Zbrojne", "Lex Mundi", "Biuletyn Centralny", "Biuletyn Służby Codziennej" - prasa wojskowa NSZ. W terenie m.in. "Szczerbiec", "Brzesk", "Alarm" - Okręg IB; "Biuletyn Informacyjny NSZ" - Okręg II; "Szczerbiec", "Informator Tygodniowy", "Naród" - Okręg III; "Czata" - Okręg IV; "Chrobry Szlak", "Sztafeta" - Okręg V; "Szczerbiec", "Orlęta" - Okręg VI; "Wolność i Prawda", "Wszechpolak" - Okręg VII; "Na Zachodnim Szańcu" - Okręg IX; "Przełom", "Młody Polak" - Okręg XII; "Nasz Czyn", "Głos znad Narwi" - Okręg XIII; "Szaniec Kresowy" - Okręg XIV.

Ponadto na potrzeby szkolenia wojskowego wydrukowano ponad 20 podręczników i instrukcji, książki z zakresu literatury pięknej (Dywizjon 303 Arkadego Fiedlera), naukowe (Polskie prawo administracyjne Stanisława Kasznicy), wiele książek oraz opracowań politycznych i programowych.

Cała machina organizacyjno-propagandowa utrzymywała się z samofinansowania. "Mimo że nie otrzymaliśmy ani grosza - wspomina Jerzy Iłłakowicz - od naszego rządu w Londynie ani od jego placówek w Kraju, daliśmy radę. Rozwinęliśmy się w dużą, zwartą, zdyscyplinowaną organizację". NSZ zmuszone były oprzeć swoją działalność finansową na funduszach zdobywanych w akcjach ekspropriacyjnych na instytucje okupacyjne oraz na darowiznach członków organizacji i sympatyków. Dodatkowym źródłem funduszy była produkcja fałszywych dokumentów tożsamości, zaświadczeń, kartek żywnościowych rozprowadzanych na "czarnym rynku". "Dotacje ziemian dla [...] NSZ - wspomina dalej Iłłakowicz - były minimalne. Jeden taki wypadek był charakterystyczny. [...] Nareszcie doszło do umowy, że będzie wpłacał paręset złotych miesięcznie, ale znów się ociągał [...]. Aż przyszedł dzień, że go komuniści napadli, do cna obrabowali, a potem zastrzelili. [...] Gdyby przystąpił do NSZ, szanse jego bezpieczeństwa niepomiernie by wzrosły".

Partyzantka i konspiracja

W momencie powstania NSZ rozpoczęły tworzenie oddziałów partyzanckich. Początkowo składały się one z ludzi "spalonych" w konspiracji, później do oddziałów trafi ali na przeszkolenie praktyczne elewi szkól podchorążych i podoficerskich. Do najważniejszych i najdłużej działających należały m.in.: oddział por. Józefa Wyrwy "Starego", por. Władysława Kołacińskiego "Żbika", wachm. Tomasza Wójcika "Tarzana" - Kielecczyzna; por. Henryka Figuro Podhorskiego "Stepa", por. Wacława Piotrowskiego "Cichego", ppor. Leona Cybulskiego "Znicza" - Lubelszczyzna; sierż. Stefana Kosobudzkiego "Sęka", kpt. Jerzego Wojtkowskiego "Drzazgi" - Podlasie; kpt. Antoniego Kozłowskiego "Białego" - Białostocczyzna. Działalność partyzancka polegała na wykonywaniu akcji dywersyjnych, zdobywaniu broni, zaopatrzenia, pieniędzy oraz na ochronie ludności cywilnej przed bandami rabunkowymi i oddziałami komunistycznymi: "nie ma w Polsce i dla Polski wrogów numer 1 i 2 - pisano w >Szańcu< z 4 grudnia 1943 r. - Obojętnie, jak się nazywa - Niemiec czy Bolszewik". Na terenach włączonych do III Rzeszy dominowała konspiracja miejska. W obawie przed represjami ze strony okupanta Komenda Główna NSZ wydała formalny zakaz informowania o wykonywanych przez swoje oddziały akcjach bojowych w prasie organizacyjnej. Sytuacja ta trwała do kwietnia 1944 r., czyli do momentu scalenia struktur NSZ z AK. W rezultacie część akcji NSZ do dziś pozostaje wciąż nieznana.

Do najgłośniejszych akcji zbrojnych należały: akcja na Bank Emisyjny w Częstochowie - 20 IV 1943 r. - dowodzona przez ks. por. Feliksa Kowalika "Zagłobę" (zdobyto bez strat własnych ponad 3 mln zł); egzekucja na gen. Kurcie Rennerze, dowódcy 174. Dywizji Pancernej - 26 VIII 1943 r. - dowodzona przez wachm. Tomasza Wójcika "Tarzana"; akcja na więzienie w Siedlcach i uwolnienie ofi cerów Komendy Okręgu XII - 12 III 1944 r. - dowodzona przez ppor. Mariana Krasuskiego "Mariana", rozbicie niemieckiej ekspedycji karno-likwidacyjnej pod Olesznem - 26 VII 1944 r. - akcją dowodził kpr. Władysław Kołaciński "Żbik". Ponadto oddziały NSZ współpracowały bojowo z jednostkami AK, m.in. w akcji pod Ujściem w powiecie Biłgoraj - 24 IX 1943 r.; w Czerwonym Borze w powiecie Łomża - 23 VI 1944 r.; w egzekucji na gen. Franzu Kutscherze.

Wobec Armii Krajowej

Pomimo że do 1944 r. NSZ nie były częścią Armii Krajowej, uznawały one zwierzchnictwo Rządu Polskiego w Londynie i Naczelnego Wodza. Od momentu powstania prowadziły rozmowy z kierownictwem KG AK w celu unormowania stosunków pomiędzy obiema organizacjami. 7 marca 1944 r. podpisano zaś umowę scaleniową. Umowa gwarantowała NSZ dużą autonomię w strukturach AK, prawo do prowadzenia własnej propagandy i werbunku. Dowódca NSZ został pełnomocnikiem AK ds. NSZ. Następstwem umowy było również zjednoczenie podzielonych od 1942 r. frakcji SN, które nastąpiło w kwietniu 1944 r. i skutkowało działaniami mającymi na celu połączenie oddziałów NSZ z oddziałami NOW AK. Umowy scaleniowej nie zaakceptowała cześć przywódców politycznych i wojskowych, która wywodziła się z Grupy "Szańca" i "ZJ". Nastąpiło to w kwietniu 1944 r. i było spowodowane z jednej strony zatajeniem przez AK korzystnych dla NSZ wytycznych scaleniowych od Naczelnego Wodza, z drugiej zaś - chęcią utrzymania pełnej kontroli nad organizacją. W wyniku rozłamu powstały dwie organizacje NSZ: jedna scalona z AK (NSZ-AK) i druga samodzielna (NSZ-ZJ).

Komendantem Głównym NSZ-AK został ppłk Albin Rak "Lesiński". Struktura terytorialna przedstawiała się następująco: Obszar "Zachód" - Okręg VIII Częstochowa-Śląsk, Okręg IX Łódź, Okręg X Poznań i Okręg XI Pomorze. Obszar "Wschód" - Okręg I Warszawa-Miasto, Okręg II Mazowsze- Północ, Okręg V Kielce i Okręg VI Warszawa Powiaty. Ponadto w strukturach terytorialnych działały: Okręg IV Lwów, Okręg XII Podlasie, Okręg XIII Białystok, Okręg XV Radom

Dowódcami NSZ-ZJ byli: gen. bryg. Tadeusz Jastrzębski "Powała", płk Stanisław Nakoniecznikow "Kmicic", płk Zygmunt Broniewski "Bogucki", ppłk Stanisław Kasznica "Przepona". Struktura terytorialna przedstawiała się następująco: w lipcu 1944 r. powołano Inspektorat (Obszar): Zachód - Okręg V Kielce, Okręg VII Kraków i Okręg VIII Częstochowa, oraz Wschód - Okręg III Lublin, Okręg XII Podlasie, Okręg XIII Białystok. Ponadto istniał Okręg I Warszawa-miasto. Od 1 IV 1945 r. wprowadzono nowy podział terytorialny: Okręg I pomorski, Okręg II poznański (zlikwidowany 5 VII 1945 r. i włączony terytorialnie do Okręgu III), Okręg III warszawski, Okręg IV łódzki, Okręg V częstochowski (5 VII 1945 r. włączony do Okręgu IV), Okręg VI kielecki, Okręg VII śląski, Okręg VIII krakowski, Okręg IX północnomazowiecki, Okręg XII siedlecki, Okręg XIII podlasko-wołyński, Okręg XIV lubelski, Okręg XV lwowsko tarnopolski. 5 VII 1945 r. utworzono Inspektorat Południe, w którego skład weszły Okręgi VII i VIII oraz nowy Okręg VIIIa Rzeszów. Kolejna zmiana terytorialna nastąpiła 1 VIII 1945 r. - powstały wtedy 3 inspektoraty obszarowe: Inspektorat obszaru Zachód - Okręg I, Okręg II (zlikwidowany uprzednio w lipcu 1945 r.), Okręg IV oraz ziemie zachodnie; Inspektorat obszaru Południe - Okręg VI, Okręg VII, VIII; Inspektorat obszaru Wschód - Okręg III, Okręg IX, Okręg X białostocki, Okręg XII, Okręg XIV oraz ziemie położone na wschodzie.

Oddziały partyzanckie NSZ, niezależnie od formalnego podporządkowania AK, wsparły akcję "Burza", niejednokrotnie podporządkowując się lokalnym dowódcom AK. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w okresie Powstania Warszawskiego. Dla przeważającej części ofi cerów i żołnierzy NSZ (obu grup) wybuch Powstania był zaskoczeniem. Oddziały NSZ-ZJ i Grupa "Szańca" w przededniu Powstania rozpoczęły częściową ewakuację swoich żołnierzy na południe Polski, planując wymarsz na Zachód. W chwili wybuchu Powstania oddziały NSZ-ZJ podporządkowały się jednak AK i przyjęły zwierzchnictwo komendanta Okręgu I Warszawa NSZ-AK płk. Spirydiona Koiszewskiego "Topora". Planował on stworzenie z walczących oddziałów NSZ-AK i NSZ-ZJ - Warszawskiego Korpusu NSZ, składającego się z dwóch dywizji (jednej złożonej z żołnierzy NSZ-AK, drugiej z NSZ-ZJ). Nominalnie w ramach 1. Dywizji (NSZ-AK) powołano do życia pułk im. gen. Władysława Sikorskiego, pułk im. Jana Henryka Dąbrowskiego i pułk "C"; 2. Dywizja (NSZ-ZJ) powołała pułk im. "Czwartaków" i pułk im. Romualda Traugutta10. Największym zwartym oddziałem NSZ walczącym w Powstaniu była Brygada Dyspozycyjno-Zmotoryzowana "Koło", znana bardziej jako Grupa "Koło", która od początku podporządkowała się dowództwu obrony Starego Miasta. Po ewakuacji Starówki jej oddziały szturmowe wzięły bezpośredni udział w walkach w Śródmieściu. Inną znaną jednostką o rodowodzie NSZ owskim było Zgrupowanie "Chrobry II" walczące w Śródmieściu.
W zwartych jednostkach NSZ wystawiły około 3,5 tys. żołnierzy, ponad 1,5 tys. w oddziałach AK, również w Puszczy Kampinoskiej i Lasach Chojnowskich.

Największą jednostką partyzancką NSZ była utworzona na Kielecczyźnie 11 sierpnia 1944 r. Brygada Świętokrzyska.

Po wkroczeniu Sowietów

Po rozwiązaniu AK, w lutym 1945 r. działacze Stronnictwa Narodowego rozpoczęli tworzenie nowej formacji wojskowej - Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. W jego skład weszły oddziały NOW i NSZ scalone uprzednio z AK. Głównym celem politycznym i militarnym NOW była walka o niepodległość Polski, utrzymanie granic wschodnich z 1939 r. i zwalczanie okupacji komunistycznej. Formacja działała w oddziałach regularnych do 1946 r. Równolegle do początku 1946 r. działały lokalne struktury NSZ-ZJ oraz oddziały posługujące się nazwą NSZ. Do ich zwalczania użyto przeważających sił UB i KBW, które od zakończenia wojny z Niemcami były wspomagane przez regularne oddziały WP i sowieckie pułki NKWD. Do największych sukcesów NSZ zalicza się bitwę z grupą operacyjną NKWD pod Kotkami w powiecie Busko Zdrój, którą stoczył 28 maja 1945 r. oddział NSZ pod dowództwem por. Stanisława Sikorskiego "Jaremy". Najdłużej działającym zgrupowaniem NSZ był tzw. VII Okręg kpt. Henryka Flamego "Grota", "Bartka". W wyniku prowokacji UB około 200 jego żołnierzy zostało we wrześniu 1946 r. podstępnie ujętych, a następnie zamordowanych w okolicach Łambinowic na Śląsku. Symbolicznym zakończeniem działań i kresem NSZ-ZJ jest aresztowanie 15 lutego 1947 r. ppłk. Stanisława Kasznicy, ostatniego komendanta NSZ-ZJ (stracony w Warszawie 12 maja 1948 r.).

W okresie PRL Narodowe Siły Zbrojne były fałszywie oskarżane przez propagandę komunistyczną o mordowanie Żydów, kolaborację z Niemcami i rozpętanie tzw. wojny domowej. W latach 1945-1956 odbyły się liczne procesy polityczne, w których żołnierze i ofi cerowie NSZ skazywani byli na kary śmierci lub długoletnie więzienia. Prześladowania żołnierzy NSZ trwały do lat 80. XX wieku.

Związek Żołnierzy NSZ

W roku 1989 żołnierze NSZ utworzyli organizację kombatancką o nazwie Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, od 12 maja 2007 r. Związek Żołnierzy i Przyjaciół Narodowych Sił Zbrojnych. Siedzibą związku jest Warszawa. Pierwszym prezesem ZŻNSZ był Bohdan Szucki "Artur". Organizacja kombatancka na szczeblach niższych kierowana jest przez okręgi. Związek, oprócz pracy na rzecz kombatantów, prowadzi działalność oświatową i wychowawczą, szczególnie wśród młodego pokolenia. Z jego inicjatywy odbywają się sesje naukowe oraz wydawane są publikacje wspomnieniowe i naukowe. Związek wydaje w Lublinie czasopismo "Szczerbiec" oraz publikacje w ramach "Biblioteki Szczerbca".

Rafał Sierucha, IPN Poznań

Zobacz również :

  • Strona poświęcona Narodowym Siłom Zbrojnym (NSZ) i Narodowemu Zjednoczeniu Wojskowemu (NZW) - czytaj...

< Powrót do strony głównej >

 

a