Likwidacja ,,antyradzieckiego podziemia polskiego''(terminologia stosowana w sowieckich dokumentach) w zachodnich obwodach Białoruskiej SRR od końca 1944 do 1954 roku.

Główna rola w likwidacji ,,polskich formacji antyradzieckich'' na tzw. Zachodniej Białorusi przypadła NKWD BSRR, w marcu 1946 r. przemianowane na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych BSRR.

Główną metodą walki organów władzy radzieckiej z polskim podziemiem były tzw. operacje czekistowsko-wojskowe, ale od końca 1945 r. organy NKWD poświęcały coraz więcej uwagi tworzeniu siatki agenturalnej. Reguła stało się łączenie operacji czekistowsko-wojskowych z pracą agenturalno-śledczą. W okresie od końca 1944 do 1948 r. doprowadziło to do likwidacji znacznych sił akowskiego i poakowskiego podziemia.

29 stycznia 1945 r., dzięki danym wywiad, w miejscowości Rowiny koło Korelicz, na granicy obwodu mołodeczańskiego i baranowickiego, zostały otoczone i rozbite oddziały por. Witolda Turonka ,,Tura'' i por. Władysława Kitowskiego ,,Orlicza''. Podczas operacji zabito 89 i aresztowano 25 partyzantów. Obu dowódcom udało się przekroczyć granice i przejśc na zachód. Resztki oddziału ,,Tura'' (12 ludzi) , którym udało się wyrwać z kotła pod Rowinami, zostały zlikwidowane 20 maja 1945 r. na kolonii Mały Olesiec w rejonie postawskim.

W 1945 r. nastąpiło silne uderzenie w struktury 9. Wołkowyskiego Obwodu AK. Spośród 10 dowódców kompanii wchodzących w skład obwodu zostali aresztowani: d-ca 3. kompanii Władysław Szerszenowicz ,,Rodak''; 5. kompanii - Bronisław Botwicz ,,Kordian''; 6. kompanii - ppor. Bronisław Skwierczyński ,,Żbik''; 8. kompanii - ppor. Józef Piotrowicz ,,Wilk'' i 9. kompanii - ppor. Konstanty Tarasiewicz ,,Wyrwa-2'' . Ponadto aresztowano referenta łączności 9. Obwodu AK Janinę Rybałko ,,Pestke'' i referenta Biura Informacji i Propagandy Grelę ,,Wyrwę''. W kwietniu 1945 r. w lesie krupieckim koło wsi Olszewo, w rejonie wołkowyskim, duże straty poniósł oddział ,,Żagiew''. Z jego niedobitków powstał później , dowodzony przez Pawluczenkę ,,Oskara'' , ,,Komara'' , oddział ,,Reduta''. W lipcu 1945 r. koło wsi Wojtkiewicze, w rejonie świsłockim, został on otoczony przez grupę operacyjna NKWD. Podczas walki zginęło 11 partyzantów, rannych zostało 8, natomiast 17 aresztowano. Jeszcze w czerwcu 1945 r. organy NKWD zlikwidowały miejscową organizację AK w Wołkowysku (8. kompania) i aresztowano z-cę komendanta kompanii Mieczysława Cimoszkę ,,Moskita''.

W okresie od drugiej połowy 1945 r. do początków 1946 r., spośród 1500 członków 9. Obwodu AK NKWD ustaliło personalia ponad tysiąca.

Zimą 1944/1945 r. organa NKWD BSRR rozpracowały struktury 10. Obwodu AK Grodno Prawy Niemen. Po aresztowaniu dowództwa, w lipcu 1945 r. rozbito liczący 15 ludzi oddzial partyzancki 5. kompanii dowodzony przez Piotra Szymanowskiego ,,Ossowskiego''. 18 marca 1946 r. MSW BSRR otrzymało agenturalną informację, że w schronie we wsi Wasylewicze w rejonie sopoćkińskim przechowywane są spisy członków 7. kompanii, a także dokumenty 8. kompanii 10. Obwodu AK. Na skutek tego aresztowano 7 żołnierzy 7. kompanii. W latach 1945-1946 aparat represji BSRR zamordował lub aresztował łącznie ponad 400 członków 10. Obwodu AK Grodno Prawy Niemen.

Jeszcze w styczniu 1945 r. aresztowano około 12 członków 11. Obwodu AK Grodno Lewy Niemen. Obwód poniósł znaczne straty, o czym świadczy raport komendanta obwodu por. Józefa Pyszki ,,Jarosława'', który informował, że na dzień 30 kwietnia 1945 r. spośród pięciu kompanii działają tylko 1., 2. i 3. oraz że aresztowano 60 osób z obeodu. 24 maja 1945 r. NKWD zlikwidowało radiostację na kolonii Planty koło miasteczka Indura. W maju 1945 r. 11. Obwód poniósł kolejne straty w walkach koło wsi Iwanowce i Jaśkiewicze.

Na przełomie 1944/1945 r. NKWD zlikwidowało bliżej niezidentyfikowaną, liczącą 259 członków, dowodzoną przez Bolesława Rudkowskiego Polską Wojskową Organizację Powstańczą, która działała w obwodzie brzeskim. Podczas tej akcji poległo 45 osób, aresztowano 214.

Latem 1945 r. zostało zabitych prawdopodobnie kilkunastu żołnierzy z oddziału sierż. Władysława Janczewskiego ,,Lalusia'', którzy podjęli próbę przekroczenia granicy polsko-radzieckiej. NKWD rozbiło ich pod wsią Kraśniany koło Sokółki, leżącą już za tzw. linią Curzona. W czerwcu i lipcu 1945 r. w lasach drujskich, w rejonie brasławskim został zlikwidowany oddział Bronisława Warasłowa ,,Dyneburga''. Łacznie zabito i aresztowano 42 ludzi.

Żołnierze Armii Krajowej, oddział ,,Lalusia'', okolice Koleśnik - na północ od Lidy, kwiecień 1945 r.

W latach 1945-1947 ten sam los spotkał ponad 300 członków 49/76 Obwodu Lidzko-Szczuczyńskiego należącego do Wileńsko-Nowogrodzkiego Okręgu AK. 27 maja 1945 r. w trakcie aresztowania próbował popełnić samobójstwo komendant obwodu Anatol Burzyński vel Urbanowicz ,,Laluś'' , w nastepstwie czego zmarł. Nieco wczesniej, na przełomie 1944/1945 r. , na podstawie informacji od agentów NKWD , Lidzka NKWD częściowo zlikwidowała placówkę nr 311, która wchodziła w skład kompanii ,,Cebula'' Obwodu 49/76. Aresztowano komendanta placówki Wacława Pawłowskiego ,,Zawieję'' i trzydziestu ludzi. We wrześniu 1945 r. aresztowano 11 członków placówki ryłowskiej. Był to początek jej całkowitej likwidacji. Placówka ryłowska wchodząca w skład kompanii ,,Cebula'' 59/76 Obwodu została wykryta przez agentów, którzy przeniknęli w jej struktury. Od 3 IX do 15 X 1945 r. aresztowano 27 członków tej placówki, wśród nich znalazł się komendant Alfons Tyrkin ,,Połaj''.

W listopadzie i grudniu 1945 r. zlikwidowano placówkę niecicką, która wchodziła w skład Obwodu 49/76 Wileńsko-Nowogrodzkiego Okręgu AK. Od agenta ,,Ojca'' otrzymano dane o jej dyslokacji. W trakcie obławy NKWD aresztowano łącznie 33 partyzantów, w tym komendanta Henryka Chodźko ,,Huragana''.

Problem likwidacji ,,formacji antyradzieckich'', jakie działały na terytorium BSRR, znajdował się w centrum uwagi KC KP(b)B. Trzykrotnie , w styczniu, czerwcu i grudniu 1947 r. - na posiedzeniach biura KC KP(b)B omawiano zagadnienie ,,O sytuacji politycznej w zachodnich obwodach BSRR i środkach walki z nacjonalistycznym podziemiem''. W celu przeprowadzenia uderzenia w ,,polskie formacje antyradzieckie'' , zimą 1946/1947 r. zostały utworzone cztery grupy operacyjne. Każda z nich miała zająć się likwidacją jednego z czterech Obwodów AK:

W wyniku działań organów MSW, w latach 1947-1948 zlikwidowano wiele formacji poakowskich. M.in. oddział ,,Żądła'', ,,Dżala'' na czele z Józefem Karnacewiczem ,,Kwiatem'', który powstał z resztek oddziału ,,Reduta''. W 1947 r. został aresztowany jeden z dowódców 9. Obwodu AK ks. Antoni Bańkowski ,,Eliasz'', proboszcz kościoła w Krzemienicy w rejonie zelwiańskim. Oprócz tego w tym samym czasie aparat represji BSRR zlikwidował kilka drobnych formacji poakowskich. Były to oddziały: Albina Jaskiewicza ,,Wilka'' liczący sześć osób, Klimaszewskiego - cztery osoby i trzyosobowy Naruszewicza. Od czerwca do września 1948 r. wykryto i zlikwidowano oddział Bronisława Chwieduka ,,Cietrzewia''. Podczas akcji został on wzięty do niewoli, a następnie skazany na 25 lat łagrów. Resztki siatki konspiracyjnej zdołał zjednoczyć Kopacz, którego aresztowano dopiero w 1953 roku . Łącznie, w wyniku operacji z lat 1947-1953 aresztowano ponad 190 osób.

W 1948 r. aparat represji BSRR wykrył i częściowo zlikwidował siatkę 10. Obwodu AK którą kierował Mieczysław Niedziński ,,Niemen''. Znacznie wcześniej , jeszcze w lipcu 1946 r., podjęto próbę zniszczenia wchodzącego w skład tego obwodu oddziału Józefa Mikłaszewicza ,,Fali'', w czasie której trzech ludzi zostało zabitych i trzech aresztowano. Wg danych radzieckich , w 1947 r. oddział ,,Fali'' kontynułował swoją działalność i wchodził razem z grupą Francziszka Talewicza ,,Komara'' i grupą Jana Szematowicza ,,Lewkowicza'' w skład 10. Obwodu AK. 8 stycznia 1948 r. w rejonie wsi Kazimirówka w rejonie grodzieńskim zlokalizowano grupę ,,Fali''. W wyniku wymiany ognia został zabity jeden z jej członków o pseudonimie ,,Twardy'', a drugiego raniono i aresztowano. Był nim Augustyn Jotkowski ,,Skała'' ,,Przesłuchiwany'' wskazał miejsce stacjonowania głównych sił oddziału ,,Fali''. Zbliżająca się do wskazanego miejsca grupa operacyjna NKWD został ostrzelana. Ochraniający odwrót Hipolit Możdżer ,,Przytulski'' został zabity. Oddział, podzielony na dwie grupy, zdołał się wydrzeć z okrążenia. Na miejscu potyczki funkcjonariusze bezpieki znaleźli dobrze przygotowana ziemiankę, która mogła słuzyc dla 40-50 ludzi, posiadała stołówkę, skład żywnościowy i pomieszczenie gospodarcze. 27 lutego 1948 r. w lesie koło wsi Bugeda w Litewskiej SRR wykryto ziemiankę należąca do 10. Obwodu AK. Ukrywali się w niej członkowie oddziału ,,Komara'', których w liczbie ośmiu razem z ,,Komarem'' aresztowano. 28 lutego w lesie przylegającym do wsi Chomoty w rejonie skidelskim została odkryta następna ziemianka 10. Obowdu AK. Aresztowano w niej komendanta 1. plutonu 10. Obwodu Franciszka Markisza ,,Niedźwiedzia''. 7 maja 1948 r. na kolonii Łapienki w rejonie grodzieńskim grupa operacyjno-wojskowa wykryła oddział ,,Fali'' liczący 15 osób. W trakcie potyczki, według jednych źródeł, poległo 9 akowców, a według innych - dwunastu. Podczas akcji zginął komendant 10. Obwodu AK a oddział ,,Fali'' uległ rozbiciu. 11 czerwca 1948 r. podczas przeczesywania kompleksu leśnego ranionio, a nastepnie zatrzymano Stanisława Janczurewicza, jednego z ostatnich członków oddziału ,,Fali''. W styczniu 1950 r. zlikwidowano ośmioosobową grupę Józefa Stasiewicza ,,Kowadła'', którą stworzono z ocalałych członków 10. Obwodu AK. W latach 1951-1952 zostały rozgromione oddziały A. Zarzyckiego ,,Sępa'' i ,,Sianka''. W maju 1952 r. w walce zabito czterech członków oddziału ,,Sianka'', a dowódca razem z innymi dostał się do niewoli. W latach 1948-1952 funkcjonariusze organów bezpieczeństwa zabili i aresztowali 250 członków 10. Obwodu Grodzieńskiego AK.

Na 1948 r. przypadła likwidacja oddziału Michała Durusa i Jana Bukatki. Wcześniej, oddział pod dowództwem Stanisława Korostika, działający pierwotnie w rejonie dokoszyckim w obwodzie połockim, przeniósł się do obwodu grodzieńskiego w celu połączenia z się z oddziałem Durusa. Sam Durus został zabity 13 czerwca 1947 r. we wsi Duże Sioło (rejon lidzki), a po jego śmierci dowództwo nad oddziałem objął Jan Bukatko ,,Lew''. Ten zaś został zaskoczony na kolonii Domejki w rejonie lidzkim i w wyniku dwugodzinnej walki oddział Bukatki został rozbity, a on sam poniósł śmierć. W marcu 1948 r. aresztowano 19 osób związanych z działalnością oddziału Durusa-Bukatki.

W marcu 1948 r. koło Dubeli została wykryta i zlikwidowana grupa Antoniego Łojki ,,Bałaja''. W tym czasie organy bezpieki aresztowały też członków oddziału Stanisława Tankiewicza, operującego w rejonie wasilszkowskim.

W latach 1947-1949 aresztowano 279 członków Obwodu 49/76, których oskarżono o terroryzm, rabunki i pomoc partyzantom. W maju 1949 r. w lesie koło wsi Zaniewicze funkcjonariusze MBP rozbili oddział Anatola Radziwonika ,,Olecha''. Podczas akcji poległo trzech partyzantów, w tym komendant Obwodu 49/76 ,,Olech'', trzech ujęto. Na przełomie 1948 i 1949 r. wojska MSW BSRR zniszczyły poakowski oddział Żamojtela działający w obwodzie grodzieńskim i mołodeczańskim. W 1948 r. ostatecznie zlikwidowano resztki Okręgu AK Polesie , na czele którego stał I. Mironiuk ,,Msciwiec''. W latach 1946-1950 w obwodzie mołodeczańskim rozbito oddział Spurgiasza-Jurgiela.

Po zlikwidowaniu w latach 1945-1949 głównych formacji poakowskich, organy MSW-MBP BSRR prowadziły walkę z niewielkimi oddziałami i pojedyńczymi partyzantami, W lipcu 1951 r. we wsi Podbłocie w obwodzie grodzieńskim aresztowano komendanta plutonu 9. Wołkowyskiego Obwodu B. Sosnowskiego ,,Jaźmirskiego''. W 1952 r. we wsi Krysiewicze , grupa operacyjna aresztowała komendanta druzyny 9. Obwodu I. Marko ,,Dęba''. W tym czasie , we wsi Pacewicze, pracownicy bezpieczeństwa zabili ukrywającego się A.Aleszkiewicza (lub: Oleszkiewicza) ,,Iwana'' , członka Wołkowyskiego Obwodu AK.

W marcu 1953 r. w rejonie zelwiańskim przeprowadzono ostatnią operację przeciwko poakowskiej formacji Kopacza. W trakcie wymiany ognia dwóch członków grupy zginęło, a sam dowódca został ranny i aresztowany. Pozostało już wyłapanie partyzantów ukrywających się samotnie. Ostatnie strzały w zachodnich obwodach Białorusi padły w kwietniu 1954 r. podczas likwidacji Wacława Ozima i Muryny.

Opracowano na podstawie referatu Natali Rybak , zamieszczonego w wydanym przez IPN wydaniu : ,,Konferencje IPN - Podziemie niepodległościowe w województwie białostockim w latach 1944-1956'' , Warszawa 2004.


Powrót do strony o Żołnierzach Wyklętych

Powrót do strony głównej